Муқаддима

Дар бораи ин нашр. Муқаддима ва бобҳои 2–11 тарҷумаи тоҷикии бобҳои дахлдори китоби Эрик Маттес (Eric Matthes) Python Crash Course (нашри 3, No Starch Press) мебошанд. Боби 1 ва замима барои ин нашр нав навишта шудаанд. Ҳар ҷо, ки дар муқаддима «ман» омадааст, муаллифи аслӣ — Эрик Маттес — дар назар аст.

Ҳар як барномасоз дар бораи чӣ гуна навиштани барномаи аввалини худ қиссае дорад. Ман аз кӯдакӣ ба барномасозӣ оғоз кардам. Он вақт падарам дар ширкати Digital Equipment Corporation — яке аз ширкатҳои пешгоми давраи муосири компютерӣ — кор мекард. Ман барномаи аввалини худро дар компютере навиштам, ки падарам онро аз маҷмӯаи қисмҳо дар таҳхонаи хонаамон ҷамъ карда буд. Компютер танҳо аз як лавҳаи асосии беқуттӣ иборат буд, ки ба клавиатураи беқуттӣ пайваст мешуд. Монитори он низ як найчаи шуои электронии беқуттӣ буд. Барномаи аввалини ман бозии одии ёфтани адад буд, ки тақрибан чунин менамуд:

Ман як ададро дар назар гирифтам!  
Кӯшиш кун онро ёбӣ: 25  
Кам аст! Боз кӯшиш кун: 50  
Зиёд аст! Боз кӯшиш кун: 42  
Дуруст ёфтӣ! Боз бозӣ кардан мехоҳӣ? (ҳа/не) не  
Ташаккур барои бозӣ!  

Ман ҳамеша он ҳисси қаноатмандиро дар ёд хоҳам дошт: аҳли оилаам бозии сохтаи маро бозӣ мекарданд ва он маҳз ҳамон тавре кор мекард, ки ман мехостам.

Он таҷрибаи аввалин ба ман таъсири пойдор гузошт. Сохтани чизе, ки ҳадафи муайян дорад ва мушкилеро ҳал мекунад, воқеан қаноатбахш аст. Нармафзоре, ки имрӯз менависам, нисбат ба корҳои давраи кӯдакиам ниёзҳои муҳимтареро қонеъ мекунад. Аммо ҳисси қаноатмандие, ки аз сохтани барномаи дуруст коркунанда мегирам, ҳанӯз ҳам асосан ҳамон аст.

Ин китоб барои кист?

Ҳадафи ин китоб он аст, ки шуморо ҳарчи зудтар бо Python ошно кунад, то тавонед барномаҳои коршоям — бозиҳо, воситаҳои тасвирсозии додаҳо ва веббарномаҳо — созед. Ҳамзамон, шумо дар барномасозӣ заминае пайдо мекунед, ки тамоми умр ба коратон меояд.

Китоби «Курси фишурдаи Python» (Python Crash Course) барои одамони ҳар синну сол навишта шудааст, ки то ҳол бо Python барномасозӣ накардаанд ё умуман ҳеҷ гоҳ барнома нанавиштаанд. Ин китоб барои касонест, ки мехоҳанд асосҳои барномасозиро зуд омӯзанд ва сипас диққаташонро ба лоиҳаҳои ҷолиб равона кунанд. Он ҳамчунин барои касоне мувофиқ аст, ки мехоҳанд фаҳмиши худро аз мафҳумҳои нав тавассути ҳалли масъалаҳои пурмазмун бисанҷанд.

«Курси фишурдаи Python» барои омӯзгорони ҳамаи зинаҳои таҳсил низ хеле мувофиқ аст, агар бихоҳанд шогирдонашонро тавассути иҷрои лоиҳаҳо бо барномасозӣ шинос кунанд. Агар шумо дар донишгоҳ таҳсил мекунед ва мехоҳед Python-ро аз китобе омӯзед, ки нисбат ба китоби дарсии таъйиншудаатон фаҳмотар бошад, ин китоб метавонад дарсҳоятонро осонтар кунад.

Агар нияти иваз кардани касб дошта бошед, «Курси фишурдаи Python» метавонад барои гузаштан ба роҳи касбии қаноатбахштар кумак кунад. Ин китоб барои хонандагони гуногун, ки ҳадафҳои бисёр мухталиф доранд, муфид будааст.

Аз ин китоб чӣ меомӯзед?

Мақсади ин китоб он аст, ки шумо дар маҷмӯъ барномасози хуб ва махсусан барномасози хуби Python шавед. Шумо самаранок меомӯзед ва дар баробари пайдо кардани заминаи устувор дар мафҳумҳои умумии барномасозӣ, одатҳои хубро низ аз худ мекунед. Пас аз омӯхтани «Курси фишурдаи Python», бояд барои гузаштан ба усулҳои пешрафтатари Python омода бошед. Омӯхтани забони навбатии барномасозӣ низ бароятон боз ҳам осонтар хоҳад шуд.

Дар ин китоб мафҳумҳои асосии барномасозиро меомӯзед, ки барои навиштани барномаҳои Python заруранд. Инҳо ҳамон мафҳумҳое мебошанд, ки ҳангоми оғози омӯзиши қариб ҳар забони барномасозӣ бо онҳо рӯ ба рӯ мешавед.

Шумо бо навъҳои гуногуни додаҳо ва роҳҳои нигоҳ доштани онҳо дар барномаҳоятон шинос мешавед. Маҷмӯаҳои додаҳо, аз ҷумла рӯйхатҳо (lists) ва луғатҳо (dictionaries) месозед ва коркарди самараноки онҳоро меомӯзед. Барои санҷидани шартҳои муайян истифодаи даврҳои while ва сохторҳои шартии if-ро аз худ мекунед. Бо ин роҳ метавонед ҳангоми иҷро шудани шартҳо қисмҳои муайяни код ва ҳангоми иҷро нашудани онҳо қисмҳои дигарро иҷро кунед. Ин усул ба шумо имкон медиҳад, ки бисёр равандҳоро худкор созед.

Шумо қабул кардани вуруди корбаронро меомӯзед, то барномаҳоятон бо онҳо ҳамкорӣ кунанд ва то замоне кор кунанд, ки корбар мехоҳад. Ҳамчунин, навиштани функсияҳоро меомӯзед, ки қисмҳои барномаро барои истифодаи такрорӣ омода мекунанд. Бо ин роҳ, порчаи кодеро, ки амали муайянеро иҷро мекунад, танҳо як бор менависед ва сипас онро ҳар қадар лозим бошад, истифода мебаред.

Баъдан, бо истифода аз классҳо (classes) ин мафҳумро барои рафторҳои мураккабтар густариш медиҳед ва барномаҳои нисбатан одиро тавре месозед, ки ба ҳолатҳои гуногун вокуниш нишон диҳанд. Шумо навиштани барномаҳоеро низ меомӯзед, ки хатоҳои маъмулро ба таври муносиб идора мекунанд.

Пас аз омӯхтани ҳар яке аз ин мафҳумҳои асосӣ, бо истифода аз дониши гирифтаатон чандин барнома менависед, ки тадриҷан мураккабтар мешаванд. Дар охир, бо омӯхтани тарзи навиштани санҷишҳо барои коди худ, қадами аввалро ба сӯйи барномасозии сатҳи миёна мегузоред. Ин ба шумо имкон медиҳад, ки барномаҳоятонро минбаъд рушд диҳед ва аз ворид кардани хатоҳои нав камтар нигарон бошед. Ҳамаи маводи ин китоб шуморо барои иҷрои лоиҳаҳои калонтару мураккабтар омода мекунад.

Сохтори китоб

• Боби 1. Оғози кор — насби Python, муҳаррири код ва иҷрои барномаи аввал.
• Боби 2. Тағйирёбандаҳо ва навъҳои одии додаҳо — сатрҳо, ададҳо ва шарҳҳо.
• Боби 3. Шиносоӣ бо рӯйхатҳо — сохтан, тағйир додан ва мураттаб кардани рӯйхат.
• Боби 4. Кор бо рӯйхатҳо — даври for, буришҳо, кортежҳо ва услуби код.
• Боби 5. Дастурҳои if — санҷишҳои шартӣ ва интихоби роҳи иҷро.
• Боби 6. Луғатҳо — ҷуфтҳои калид–қимат ва сохторҳои ҷойгиршуда.
• Боби 7. Воридкунии маълумот ва даврҳои while — барномаҳое, ки бо корбар гуфтугӯ мекунанд.
• Боби 8. Функсияҳо — қисмҳои такроран истифодашавандаи барнома ва модулҳо.
• Боби 9. Классҳо — объектҳо, меросбарӣ ва китобхонаи стандартӣ.
• Боби 10. Файлҳо ва истисноҳо — хондану навиштани файлҳо, коркарди хатоҳо ва JSON.
• Боби 11. Санҷиши код — навиштани санҷишҳо бо pytest.
• Замима — калимаҳои калидии Python ва роҳҳои кумак гирифтан.

Пас аз ин китоб метавонед дониши худро дар лоиҳаҳои калонтар — бозиҳо, тасвирсозии додаҳо ва веббарномаҳо — ба кор баред.

Чаро Python?

Ҳар сол фикр мекунам, ки оё истифодаи Python-ро идома диҳам ё ба забони дигаре гузарам — шояд ба забоне, ки дар ҷаҳони барномасозӣ навтар аст. Аммо бо сабабҳои зиёд ҳамоно диққатамро ба Python равона мекунам.

Python забони бениҳоят самаранок аст: барномаҳоятон бо сатрҳои камтари код корҳои бештареро анҷом медиҳанд, дар ҳоле ки бисёр забонҳои дигар барои ҳамин кор коди бештар талаб мекунанд. Синтаксиси Python ҳамчунин ба шумо дар навиштани коди «тоза» кумак мекунад. Дар муқоиса бо забонҳои дигар, хондани код, ёфтани хатогиҳо ва густаришу такмили он осонтар мешавад.

Одамон Python-ро барои мақсадҳои гуногун истифода мебаранд: сохтани бозиҳо, таҳияи веббарномаҳо, ҳалли масъалаҳои тиҷоратӣ ва сохтани абзорҳои дохилӣ дар ширкатҳои гуногуни ҷолиб. Python дар соҳаҳои илмӣ низ барои таҳқиқоти донишгоҳӣ ва корҳои амалӣ васеъ истифода мешавад.

Яке аз муҳимтарин сабабҳое, ки ман истифодаи Python-ро идома медиҳам, ҷомеаи Python аст. Он одамони бисёр гуногунро муттаҳид мекунад ва навомӯзонро самимона мепазирад.

Ҷомеа барои барномасозон аҳаммияти калон дорад, зеро барномасозӣ кори танҳоӣ нест. Аксари мо, ҳатто барномасозони пуртаҷриба, ба маслиҳати касоне ниёз пайдо мекунем, ки қаблан масъалаҳои монандро ҳал кардаанд. Ҷомеае, ки аъзояш бо ҳам робитаи хуб доранд ва якдигарро дастгирӣ мекунанд, дар ҳалли мушкилот нақши муҳим мебозад.

Ҷомеаи Python ҳам касонеро, ки Python-ро ҳамчун забони аввалини барномасозӣ меомӯзанд, ва ҳам касонеро, ки бо таҷрибаи кор бо забонҳои дигар ба Python мегузаранд, ҳамаҷониба дастгирӣ мекунад.

Python забони олие барои омӯзиш аст. Пас, биёед оғоз кунем!