Олами Афсонаҳо
Афсонаҳо ва шеърҳо ба кӯдакон некӣ, дӯстӣ, ҳурмати калонсолон ва ростгӯиро меомӯзонанд.
АЗ ТУХМИ МУРҒ ТО ШУТУРДУЗДӢ
Дар замонҳои қадим модару писаре зиндагӣ мекарданд. Писарак ҳанӯз хурдсол буд, ки рӯзе аз хонаи ҳамсоя як тухми мурғ дуздид ва онро ба модараш овард. Модар, ба ҷойи он ки писарашро аз зиштии дуздӣ огоҳ кунад ва ӯро аз ин кори бад боздорад, тухмро аз дасташ гирифт ва чизе нагуфт. Писарак, ки аз модараш ҳеҷ сарзанише нашунид, гумон кард, ки дуздӣ кори баде нест. Чанд рӯз баъд аз ҳамон ҳамсоя як мурғ дуздид ва ба хона овард. Модараш ин дафъа низ ӯро аз кори нодурусташ бознадошт. Ҳамин тавр, писарак оҳиста-оҳиста ба дуздӣ одат кард. Солҳо гузаштанд ва ӯ ба ҷавони тануманду нотарсе табдил ёфт, ки дар тамоми шаҳр ҳамчун дузди машҳур шинохта мешуд. Дар он шаҳр подшоҳе ҳукмронӣ мекард, ки шутурони зиёде дошт. Дар миёни шутуронаш як шутури бисёр зебову гаронбаҳо буд, ки дар тамоми ҷаҳон ҳамто надошт. Рӯзе ҷавон аз назди шутурони подшоҳ мегузашт, ки чашмаш ба он шутури зебо афтод. Шутур ба ӯ чунон писанд омад, ки тасмим гирифт онро бидуздад. Ҷавон, ки дузди нотарсу ботаҷриба шуда буд, гумон мекард, ки ин дафъа низ ба осонӣ ба мақсадаш мерасад. Аммо намедонист, ки шутурони подшоҳро посбонони ҳушёр муҳофизат мекунанд. Шабона пинҳонӣ ба ҷойи нигоҳдории шутурон даромад ва хост шутури гаронбаҳоро бидуздад, вале посбонон ӯро дастгир карданд. Рӯзи дигар дуздро назди подшоҳ оварданд. Подшоҳ, ки аз дуздиҳои зиёди ҷавон ва шикоятҳои мардум огоҳ буд, фармон дод, ки ӯро ба дор овезанд. Ҳангоме ки ҷавонро ба назди дор оварданд, аз ӯ пурсиданд: — Оё пеш аз марг хоҳише дорӣ ё сухане ҳаст, ки мехоҳӣ бигӯӣ? Ҷавон гуфт: — Танҳо як хоҳиш дорам. Мехоҳам пеш аз марг модарамро бубинам. Бо фармони подшоҳ модари ҷавонро оварданд. Модар бо дидани писараш зор-зор гиря мекард. Ҷавон ба ӯ рӯ оварда гуфт: — Модарҷон! Ту барои ман бисёр заҳмат кашидаӣ. Маро калон кардаӣ ва ҳамеша дӯстам доштаӣ. Акнун, ки лаҳзаҳои охири умрам фаро расидаанд, мехоҳам барои қадрдонӣ аз заҳматҳоят забонатро бибӯсам. Модар, ки аз суханони писараш сахт мутаассир шуда буд, гирякунон забонашро берун овард, то писараш онро бибӯсад. Аммо ҷавон ногаҳон бо дандон забони модарашро сахт газид ва онро канд. Модар аз шиддати дард беҳуш шуд. Ҳамаи ҳозирон аз ин рафтори ваҳшиёна ба ҳайрат афтоданд. Подшоҳ бо хашм аз ҷавон пурсид: — Эй бераҳм! Чаро бо модарат, ки барои ту ин қадар заҳмат кашидааст, чунин рафтор кардӣ? Ҷавон ҷавоб дод: — Эй подшоҳ! Вақте ки ман ҳанӯз кӯдак будам, рӯзе аз хонаи ҳамсоя як тухми мурғ дуздида, ба модарам овардам. Агар ҳамон рӯз модарам маро аз ин кори бад бозмедошт ва мегуфт, ки дуздӣ гуноҳу хиёнат аст, шояд дигар ҳаргиз ба моли мардум дастдарозӣ намекардам. Ҷавон бо андӯҳ суханашро идома дод: — Аммо модарам хомӯш монд ва маро сарзаниш накард. Ман гумон кардам, ки дуздӣ айбе надорад. Баъд як мурғ дуздидам, сипас чизҳои дигарро. Оҳиста-оҳиста ба дуздӣ одат кардам ва ниҳоят ба шутурдуздӣ расидам. Акнун мебинед, ки оқибати корам ба куҷо кашид! — Агар модарам ҳамон рӯзи аввал маро аз дуздидани як тухми мурғ бозмедошт, шояд имрӯз ба чунин рӯзи сиёҳ гирифтор намешудам. --- Панди ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки одатҳои бад аксаран аз корҳои хурду ночиз оғоз меёбанд. Агар инсон дар оғоз аз кори нодуруст боздошта нашавад, мумкин аст оҳиста-оҳиста ба корҳои бадтар даст занад. Падару модар бояд фарзандони худро аз хурдсолӣ ба ростқавлӣ, поквиҷдонӣ ва эҳтироми ҳаққи дигарон тарбия кунанд. Меҳрубонӣ ба фарзанд маънои чашм пӯшидан аз хатоҳои ӯро надорад. Албатта, ҳар инсон барои рафтори худ низ масъул аст ва хатои фарзандро танҳо ба гардани падару модар гузоштан дуруст нест. Хатои хурдеро, ки имрӯз ислоҳ карданаш осон аст, набояд нодида гирифт, зеро фардо метавонад ба мушкили бузурге табдил ёбад.
ТАВБАИ ГУРГ МАРГ АСТ
Гурги пире буд, ки дар тӯли умраш ҳайвоноту парандагони зиёдеро хӯрда, ба ҷонварони дигар зарари фаровон расонда буд. Рӯзе тасмим гирифт, ки ба сарзамини дуре биравад, аз гуноҳҳои худ тавба кунад ва зиндагии наве оғоз намояд, то дигар ҳайвонот низ ӯро дӯст доранд. Бо ҳамин ният ба роҳ баромад. Пас аз тай кардани масофае гурусна шуд. Ба атроф нигарист ва асперо дид, ки дар марғзоре машғули чаридан буд. Гург назди асп рафта гуфт: — Эй асп, ман ният дорам ба сарзамини дуре биравам ва аз гуноҳҳои худ тавба кунам. Аммо ҳоло бисёр гуруснаам. Мехоҳам ту ҳам дар ин кори хайр ба ман ёрӣ расонӣ. Асп пурсид: — Ман чӣ гуна метавонам ба ту ёрӣ расонам? Гург гуфт: — Агар худро дар ин роҳи хайр қурбон кунӣ, ҳам ман аз гӯшти ту сер мешавам ва аз гуруснагӣ наҷот меёбам ва ҳам дигарон аз гӯшти ту мехӯранд. Ба ин тартиб, ту низ ба ҳамнавъони худ некӣ мекунӣ. Асп фаҳмид, ки гург ҳанӯз аз одатҳои пешинааш даст накашидааст. Барои наҷоти ҷони худ ба фикри ҳилае афтод ва гуфт: — Амаки гург! Ман омодаам дар ин кори хайр ширкат кунам ва худро қурбон созам. Аммо дарде дорам, ки солҳост маро азоб медиҳад. Аз ту хоҳиш мекунам, ки аввал дардамро табобат кунӣ, баъд маро қурбон созӣ. Гург гуфт: — Дардат чист? Бигӯ, ҳатман чорае меёбам! Агар худам натавонам, назди рӯбоҳ меравам, то дарди туро табобат кунад. Асп гуфт: — Чанд сол пеш назди наълбанди нодоне рафтам, то сумҳоямро наъл занад. Аммо ӯ наълро нодуруст зада, мехро ба гӯшти поям халонд. Аз ҳамон рӯз ин дард маро азоб медиҳад. Аз ту хоҳиш мекунам, ки наздиктар биёӣ ва захми поямро бубинӣ. Гург гуфт: — Бисёр хуб, поятро баланд кун, то бубинам. Асп пои ақибашро баланд кард. Ҳамин ки гург сарашро наздик овард, асп бо тамоми қувват ба сари ӯ лагади сахте зад. Гург аз зарбаи лагад ба замин афтод ва дар ҳоли ҷон додан бо худ гуфт: — Эй гурги нодон! На падарат наълбанд буд, на модарат! Пас, туро чӣ ба наълбандӣ?! Асп, ки аз чанги гург наҷот ёфта буд, аз шодӣ ба рақс даромад ва ба гург гуфт: — Тавбаи гург марг аст! --- Панди ҳикоят Ин ҳикоят ба мо меомӯзад, ки танҳо бо сухан ва ваъда инсон некӯкор намешавад. Агар касе иддао кунад, ки аз корҳои бади худ даст кашидааст, аммо рафтораш ҳамоно мисли пештара бошад, сухани ӯ эътимодбахш нест. Тавбаи ҳақиқӣ танҳо бо забон нест, балки бо пушаймонӣ, тарки кори бад ва ислоҳи рафтор собит мешавад. Мақоли «Тавбаи гург марг аст» дар бораи касоне гуфта мешавад, ки пайваста ваъдаи ислоҳ шудан медиҳанд, вале аз одатҳои бади худ даст намекашанд.
НАМАК ВА НОШУКРӢ
Рӯзе Луқмони Ҳаким бо писараш аз деҳае ба деҳаи дигар сафар мекарданд. Онҳо танҳо як хар доштанд, ки борҳояшонро мекашид. Дар роҳ роҳ душвор буд ва онҳо аз байни биёбону кӯҳҳо мегузаштанд. Дар роҳ баъзан душворие пеш меомад — масалан, як қисми роҳ санглох буд ё ҳаво хеле гарм мешуд. Писари Луқмон дар ҳар як чунин лаҳза каме нороҳат мешуд ва мегуфт: — «Падарҷон, чаро роҳи мо ин қадар душвор аст? Чаро ин қадар гармӣ ва хастагӣ мекашем?» Луқмон ҳеҷ чиз намегуфт, танҳо бо табассум сар ҷунбонда, роҳашро давом медод. Ниҳоят, онҳо ба чашмаи оби софу зулоле расиданд, ки дар соҳили он дарахтони калони сояафкан мерӯиданд. Онҳо дар он ҷо таваққуф карданд, то каме истироҳат кунанд ва об нӯшанд. Луқмон аз халтаашон каме нон ва намак баровард ва ба писараш дод, то бо оби чашма бихӯранд. Писари Луқмон нонро бо намак хӯрд ва гуфт: — «Падарҷон, оби ин чашма чӣ қадар ширин аст! Аммо агар бо ин нон каме гӯшт ё ғизои беҳтаре медоштем, боз ҳам беҳтар мешуд. Ин таом хеле содда аст». Луқмон ба писараш нигарист ва пурсид: — «Эй писарам, агар аз ту бипурсанд, ки беҳтарин ва боарзиштарин неъмати дунё кадом аст, чӣ мегӯӣ?» Писари нозук каме фикр карду гуфт: — «Шояд сарват, хонаи зебо, аспу чорво ё хӯрокҳои лазиз бошад». Луқмон сар ҷунбонд ва гуфт: — «На, писарам. Беҳтарин ва бузургтарин неъмати Худованд дар ин дунё тандурустӣ ва осоиш аст. То замоне ки инсон тандуруст аст ва дар фароғат зиндагӣ мекунад, шояд қадри онро надонад. Аммо ҳар касе, ки бемор шавад ё ба мушкилие рӯ ба рӯ гардад, мефаҳмад, ки саломатӣ аз ҳама гаронбаҳотар аст. Баъд аз он, Луқмон илова кард: — «Писарам, ҳеҷ гоҳ аз душвориҳои хурди роҳ нороҳат нашав ва ҳеҷ гоҳ неъматҳои дар даст доштаатро хурд машумор. Шукргузорӣ калиди хушбахтӣ аст. Касе, ки ба он чӣ дорад шукр мекунад, ҳамеша шодмон аст, аммо касе, ки доимо шикоят мекунад, ҳатто дар беҳтарин шароит низ худро камбағал ва бадбахт ҳис мекунад». Ин суханон дар дили писар таъсири амиқ гузоштанд ва ӯ дигар ҳеҷ гоҳ аз душвориҳои хурд шикоят накард.
МЕВАИ ШИРИН ВА ОДОБИ ПИСАРАК
Дар як деҳаи зебо писараке бо номи Одил зиндагӣ мекард. Одил писари хуб буд, аммо баъзан фаромӯш мекард, ки ба калонсолон салом диҳад ё ҳангоми суҳбат одоби муоширатро риоя кунад. Рӯзе Одил ба боғи бобои худ рафт. Бобояш дар дасташ як сабад себи сурхи ширин дошт. Одил давида омад ва бе ҳеҷ гап дасташро ба сӯйи сабад дароз карда гуфт: — Бобо, ба ман себ диҳед! Бобояш табассум кард ва сабадро каме ақиб кашида, оҳиста гуфт: — Одилҷон, медонӣ, себҳои ин боғ хеле ширинанд, аммо онҳо танҳо ба кӯдаконе супорида мешаванд, ки калиди калимаҳои сеҳрноки одобраро медонанд. Одил ҳайрон шуда пурсид: — Калиди калимаҳои сеҳрнок? Онҳо кадомҳоянд? Бобо пурсид: — Вақте ба касе наздик мешавӣ, аввал чӣ мегӯӣ? Ҳангоми хостани чизе чӣ мегӯӣ? Ва вақте чизе мегирӣ, чӣ мегӯӣ? Одил як лаҳза фикр кард ва шармсор шуда сарашро хам кард. Ӯ фаҳмид, ки чӣ хатое кардааст. Сипас бо овози мулоим ва табассум гуфт: — Ассалому алейкум, бобоҷон! Лутфан, ба ман ҳам як себ медиҳед? Бобояш шод шуда, себи аз ҳама калону сурхро ба ӯ дод. Одил себро гирифта гуфт: — Ташаккури зиёд, бобоҷон! Бобояш сари Одилро сила карда гуфт: — Офарин, писарам! Одоб ва салом бузургтарин зебоии инсон аст. Калимаҳои «Ассалому алейкум», «Лутфан» ва «Раҳмат» дили ҳамаро шод ва роҳҳоро кушода мекунанд. Аз ҳамон рӯз инҷониб Одил ҳамеша бо ҳама боэҳтиром ва боодоб суҳбат мекард ва дар деҳа ҳама ӯро дӯст медоштанд. Панди қисса: Инсонро одоб зебо мекунад. Саломи босамимият, эҳтироми калонсолон ва истифодаи калимаҳои хуш дилҳоро ба ҳам наздик месозад.
Бузи сода ва рӯбоҳи фиребгар
Рӯбоҳе бисёр ташна монд. Вай назди чоҳе рафт ва ба даруни он ҷаҳид. Аз оби чоҳ сер нӯшид ва баъд хост, ки берун барояд. Ҳарчанд кӯшиш кард, аз чоҳ баромада натавонист. Ҳамин вақт бузаке барои об нӯшидан ба назди чоҳ омад. Вай рӯбоҳро дар даруни чоҳ дида, пурсид: — Ҳамсояҷон, оби чоҳ ширин аст? Рӯбоҳи маккор ҷавоб дод: — Ман дар умрам чунин оби ширин нанӯшида будам. Барои ҳамин ҳам аз ин чоҳ баромадан намехоҳам. Бузи ҷингилапо ба суханони дурӯғи рӯбоҳи фиребгар бовар кард. Вай низ ба чоҳ ҷаҳид ва аз об сер нӯшид. Баъд хост, ки аз чоҳ берун барояд, аммо натавонист. Рӯбоҳ ба буз гуфт: — Аз об хуб сер нӯшидӣ? Биё, акнун ба пойҳои қафоят рост исто, то ман ба боло бароям. Баъд туро ҳам аз чоҳ берун мекашам. Бузи сода розӣ шуд. Вай ба пойҳои қафояш рост истода, пойҳои пешашро ба девори чоҳ такя дод. Рӯбоҳи маккор ба пушту гардани буз баромад ва аз чоҳ берун ҷаҳид. Сипас, ба роҳи худ рафтан гирифт. Бузи бечора аз паси ӯ зориву тавалло кард: — Ба ман ёрӣ деҳ! Магар маслиҳати мо ҳамин набуд, ки маро ҳам аз чоҳ берун мекашӣ? Рӯбоҳ ба қафо нигаристу гуфт: — Эй бузи беақл! Пеш аз он ки ба чоҳ дароӣ, бояд роҳи баромадан аз онро фикр мекардӣ. Акнун ҳар хел ки метавонӣ, худат баро! Рӯбоҳ инро гуфту ба роҳи худ рафт. Бузи бечора бошад, дар чоҳ монд. Панди афсона Пеш аз анҷом додани ҳар кор бояд оқибати онро андеша кард. Ба ҳар сухани ширин бовар кардан дуруст нест, зеро одамони маккор метавонанд бо ваъдаҳои дурӯғ дигаронро фиреб диҳанд. Зарбулмасал: «Аввал андеша, баъд гуфтор».
Чормағзак
Буд-набуд, як Чормағзак буд, Чормағзаки нолону ғелону ҳайрон буд. Нолон аз он сабаб, ки аз дарахт афтида буд. Ғелон аз он сабаб, ки гирдак буд. Ҳайрон аз он сабаб, ки куҷо рафтану чӣ кор карданашро намедонист. Асли қисса чунин аст. Чормағзак аввал дар шохи аз ҳама баланди як дарахти азим буд. Хурсанду хандон буд. Як рӯз Зоғе омаду дар шохаи дарахт нишаст. Чормағзакро диду чашмонашро ало кард ва гуфт: - Қар! Қар! Қар! Чормағзаки хушрӯ будааст. Мегираму мебараму мехӯрам. Зоғ Чормағзакро нӯл зад. Нӯл зад, ки Чормағзак ба замин афтид. Ба замин афтиду ҳайрон шуд. Чунки Заминро бори аввал медид. - Чормағзак, Чормағзак, - гуфт Замин. - Куҷо меравӣ? Чӣ кор мекунӣ? Чормағзак ҷавоб дод: - Ман аз Зоғак тарсидам. Тарсидаму афтидам. Акнун намедонам, ки чӣ кор кунам, куҷо равам. Шояд ту ба ман ёрӣ медиҳӣ? Замин гуфт: - Ман Заминам, бисёр бузургам. Ба ҳама ёрӣ медиҳам. Ба ту ҳам. Даро ба зери хоки ман, пинҳон шав. Чормағзак ба зери хоки Замин даромад, аз Зоғ пинҳон шуд. Як рӯз истод, ду рӯзу се рӯз истод. Баъд пурсид: - Замин, Замин, акнун чӣ кор кунам? Ҳамин хел пинҳон шуда истам? - Албатта, не, - ҷавоб дод Замин. - Ту бояд хоб равӣ. То омадани баҳору фасли Наврӯз хоб рав. Баъд ман туро бедор мекунам ва он тарафи корро маслиҳат мекунем. Чормағзак хуб гуфту чашмакони зебояшро пӯшид. Вайро хоб бурд. Хобакаш ширину бароҳат буд. Вай ҳатто нафаҳмид, ки тирамоҳ рафтаасту зимистон омадаст, зимистон ҳам рафтаасту фасли нозанини баҳор фаро расидааст. Як вақт Чормағзак аз хандаю суруди бачаҳо бедор шуд. - Баҳор омад! Баҳор омад! Баҳори лолазор омад! - мегуфт як писарак. - Фасли Наврӯз омаду олам гулистон мешавад! - мегуфт як духтарак. Чормағзак хавотир шуда пурсид: - Шумо кистед? Чаро чунин мегӯед? Ба саволи Чормағзак Замин ҷавоб дод. - Инҳо бачаҳоянд. Баҳор омад. Онҳо аз омадани баҳор шодӣ мекунанд, гули сияҳгӯш чида, аз омадани баҳор мужда мерасонанд. Замин инро гуфту фармуд: - Ту ҳам акнун берун шав. - Ман чӣ хел берун шавам? - пурсид Чормағзак. - Маро ту ба берун барор. - Эҳ, маро бубахш, - узр пурсид Замин. - Фаромӯш кардам, ки барои берун шудани ту танҳо зӯри ман намерасад. Дигаронро бояд ба ёрӣ даъват кунам. - Даъват кун, зудтар даъват кун, - хоҳиш кард Чормағак. - Ман ҳам дар баҳор шодию хурсандӣ кардан мехоҳам. - Хуб шудаст, - гуфт Замин. Замин инро гуфту ба Шамолак муроҷиат кард: - Шамолак, Шамолак. Як Чормағзак буд, Зоғак онро бурданӣ шуд, Чормағзак аз шоха афтид, ман пинҳон кардам, акнун ту ба доди Чормағзак бирас. - Хуб шудааст, - розӣ шуд Шамолак. Замин ба Шамолак раҳмат гуфт. Шамолак шуввосзанон ба сари Кӯҳи Осмонбӯс рафт. - Кӯҳи Осмонбӯс, - гуфт вай. - Як Чормағзак буд, онро Зоғ бурданӣ шуд, Чормағзак аз шоха афтид, Замин ӯро пинҳон кард. Камтар Абри Сиёҳ бифирист. - Хуб шудаст, - розӣ шуд Кӯҳи Осмонбӯс ва Абри Сиёҳ фиристод. Шамолак ба Кӯҳи Осмонбӯс раҳмат гуфт. Абри Сиёҳ рӯйи осмонро фаро гирифт. Он гоҳ Шамолак ба Абри Сиёҳ муроҷиат кард: - Абри Сиёҳ, Абри Сиёҳ. Як Чормағзак буд, Зоғак онро бурданӣ шуд, Чормағзак аз шоха афтид, Замин ӯро пинҳон кард, Кӯҳи Осмонбӯс туро фиристод, ки борон биборӣ. Камтар Борон бифирист, Замин нарм шаваду Чормағзак неш зада берун барояд. - Хуб шудаст, - розӣ шуд Абри Сиёҳ ва ҳамоно Борон фиристод. Шамолак ба Абри Сиёҳ ҳам раҳмат гуфт. Борони реза борид. Замин нарм шуд. Чормағзак неш зад, аз хок берун шуд ва ҳайрон-ҳайрон ба гирду атроф нигоҳ кард. Шамолак ба Борон раҳмат гуфт. Он гоҳ Шамолак ба Офтобаки Хандонрӯ муроҷиат кард. - Офтобаки Хандонрӯ, Офтобаки Хандонрӯ, - гуфт вай. - Як Чормағзак буд, Зоғак онро бурданӣ шуд, Чормағзак аз шоха афтид, Замин ӯро пинҳон кард, Кӯҳи Осмонбӯс Абри Сиёҳ фиристод, Абри Сиёҳ Борон рехт, Борон Заминро нарм кард, акнун навбати ту. Камтар гармӣ бидеҳ, ки Чормағзак сабзида болотар барояд. - Хуб шудаст, - розӣ шуд Офтоб ва ҳамон замон табассум карду гармӣ дод. Шамолак ба Офтобаки Хандонрӯ раҳмат гуфт. Чормағзак шодикунон аз хок се ваҷаб болотар сабзиду ниҳолак шуд. Ин лаҳза аз наздаш Бобои Деҳқон гузаро шуд. Чормағзро дида бозистод, хам шуда бодиққат нигоҳ кард. - Ин ниҳолаки Чормағзро кӣ шинонда бошад? - гуфт худ ба худ. Шамолак ҷавоб дод: - Як Чормағзак буд, Зоғак онро бурданӣ шуд, Чормағзак аз шоха афтид, Замин ӯро пинҳон кард, Кӯҳи Осмонбӯс Абри Сиёҳ фиристод, Абри Сиёҳ Борон рехт, Замин нарм шуд, Чормағзак сабзиду ниҳолак шуд. Акнун навбати ту. Бобои Деҳқон гуфт: - Раҳмат ба Замин, ки Чормағзакро пинҳон кардааст. Раҳмат ба Кӯҳи Осмонбӯс, ки Абри Сиёҳ фиристодааст. Раҳмат ба Абри Сиёҳ, ки Борон рехтааст. Раҳмат ба Борон, ки Заминро нарм кардааст. Раҳмат ба Офтобаки Хандонрӯ, ки ҳама ҷоро гарм кардааст. Акнун навбати ман. Бобои Деҳқон ниҳоли Чормағзакро бурда дар боғаш шинонд. Андак пору овард. Бехашро нарм кард. Сатил гирифта об рехт. Чормағзак ба зудӣ як дарахти азим шуд, ҳосил дод. Ҳосилаш бисёр шуд. Бобои Деҳқон ҳам худаш хӯрд, ҳам ба аҳли деҳа дод, боқимондаашро ба бозор бурд. Эҳ, қариб фаромӯш кунем. Аз он ҳосил ба Зоғак низ чанд дона расид. Зоғак чормағз гирифта, хӯрду бурд. Ҳатто дар чанд ҷой зери хок пинҳон кард. Соли оянда ҳам ниҳолҳои чормағз рӯйид. Аммо Зоғак намедонист.
НАФС – ЗАҲР
Се нафар бо ҳам дӯст буданд. Замоне расид, ки маҷбур шуданд, барои ба даст овардани сарват азми сафар кунанд. Рафтанд, рафтанд, гуруснаву ташна ба ҷое расида, дар сояи як дарахт дам гирифтанӣ шуданд. Нохост зери дарахт сӯрохие дида, нигоҳ карданд, ки дар он ҷо як хуме ҳаст. Онро кашида гирифтанд ва рӯи домони ҷомаашон холӣ карданд. Хум пур аз тилло будааст. Маслиҳат карданд, ки алҳол як нафарашон каме тилло гирифта, рафта аз бозор хӯрданӣ харида биёрад. Баъд бо шиками серу хотири ҷамъ тиллоро тақсим хоҳанд кард. Як нафарашон, ки ҷавонтар буд, ба бозор рафту хӯрданӣ харид ва ин замон фикре ба сараш зада ба худ гуфт: – Агар заҳр хараму ба хӯрданӣ андозам ва он ду нафар хӯранду бимиранд, ҳамаи тилло ба ман мемонад, тамоми умр мисли подшоҳ зиндагӣ мекунам. Ин ду нафар, ки интизори хӯрок буданд, байни худ дигар хел маслиҳат карданд. Гуфтанд, ки се тақсим кардан чӣ лозим? Дар ҳоле ки метавонанд онро ду тақсим кунанд! Ҳамроҳашон баргардад, ӯро нест карда, тиллоро ду тақсим мекунанд. Вақте ки он ҷавон баргашт, ӯро доштанд, сарашро бурида, ҷасадашро ба як хандак партофтанд. Ҳамин ки ба сари хӯрок нишастанд ва ҳанӯз ду-се луқма нахӯрда, дар ҷояшон мурданд. Як хум тиллои сурхи сара дар сояи дарахт бесоҳиб монд.
Саги чашмгурусна
Саге дар пеши дӯкони қассоб устухоне ёфту, саросема ба даҳонаш гирифта гурехта рафт. Якчанд саги дигар дида, аз пасаш давиданд. Саг бо тамоми қувваташ тохта, худро ба тарафи дарё заду аз кӯпрук гузашта истода, назараш ба об афтода монд. Дид, ки як саги дигар устухони калонро ба даҳан гирифта, баробари ӯ медавид. Ин акси худи вай буд. «Оҳо, устухони вай аз устухони ман калонтар-ку!» аз дил гузаронд саг ва устухонашро партофта, худро ба об андохт. Устухон ҳам ҳамроҳи ӯ ба об рафт. Об тез буд, саги чашгурусна бо сад азоб шино карда истода фаҳмид, ки аз ин мондаву аз он ронда шудааст.
ДИЛИ СОФ
Гуфтаанд, замоне дар як деҳаи ором писарбачае зиндагӣ мекард, ки хеле кунҷкоб буд. Ӯ ҳамеша аз падари хирадмандаш мепурсид: — Падарҷон, чӣ гуна инсон метавонад дӯстдоштаи мардум гардад? Падараш ӯро назди дарёи соф бурд ва гуфт: — Ба об нигоҳ кун. Писар ба рӯи об нигарист ва чеҳраи худро дид. Падар гуфт: — Вақте дили инсон соф бошад, мисли ҳамин об ҳар чизро рост нишон медиҳад. Агар касе дурӯғ гӯяд, нафрат кунад ё макр варзад, дилаш тира мешавад, ва дигар на Худо, на мардум ба ӯ эътимод намекунанд. Баъд чанд моҳ гузашт. Писарбача дар бозор ҳамёни пур аз пулро ёфт. Бисёриҳо гуфтанд, ки онро барои худ нигоҳ дор. Аммо ӯ ҳамёнро ба соҳиби ҳақиқияш баргардонд. Соҳиби ҳамён ашк рехт ва гуфт: — Писарам, ту дили соф дорӣ. Худо рӯзе беҳазорон маротиба бештар ба ту ато хоҳад кард. Аз ҳамон рӯз номаш дар деҳа ҳамчун софдилтарини мардум баромад. Ӯ фаҳмид, ки сарвати ҳақиқӣ — на пул, балки дили пок ва виҷдони ором аст. Панд: Софдилӣ чароғест, ки роҳи зиндагиро равшан мекунад. Он касе, ки ростқавл аст, ҳеҷ гоҳ роҳро гум намекунад.
Одоби хӯрдан
Шустани дасту даҳон қабл ва баъд аз хӯрдани ғизо мӯҷиби баракати ғизо аст. Қабл аз хӯрдани ғизо «Бисми-л-Лоҳ» бигӯ. Бо дасти рост бихӯр. Аз ҷулӯи худ ғизо бихӯр, яъне ба ҳар тарафи коса даст наандоз ва аз пеши худат бихӯр. Ҳаргиз бо дасти чап хӯрду нӯш макун, зеро Шайтон бо дасти чап мехӯрад ва менӯшад. Ҳар касе дар косае ғизо бихӯрад ва баъди онро соф кунад (яъне ҳеҷ ғизое дар он намонад ва комилан тамиз шавад), коса барояш дуои хайр мекунад. Ҳар гоҳ луқмае аз дастатон афтод (дар ҷои тамиз), он чиро, ки бар он часпида ҷудо намуда ва бихӯред ва барои Шайтон нагузоред. Ҳар гоҳ аз ғизо фориғ шудед, қабл аз шустан ангуштонро билесед, зеро шумо намедонед дар кадом қисмати ғизо баракат вуҷуд дорад. Аз васати коса нахӯред, балки аз канорҳо бихӯред, зеро дар васати коса баракат нозил мешавад. Бо ҳам ғизо бихӯред ва номи Худоро гуфта бихӯред, зеро дар ин кор барои шумо баракат хоҳад буд. Замоне, ки ғизо мехӯред, кафшҳоро дар оваред, то поҳоятон роҳат бошад. Монанди шутур бо як нафас об нанӯшед, балки бо ду ё се нафас об бинӯшед.
Дар дарс
Ҳеҷ коре бе устоде муяссар намешавад, ва ҳар ки бе устод коре кунад бебунёд бошад. Одоби шогирд ин аз муаллим вобастааст ва баъд аз оила, сарчашма мегирад. Кӯдаке, ки аз хурди бо ақлу тамиз аст то охири умр ҳамин хел меравад. Ва инсоне, ки аз хурди бе ақлу бе фаросат бошад ҳамин тавр ба балоғат мерасад. Ва аз ӯ умеде пойдор намешавад. Агар пурсанд, ки одоби шогирд чандаст, бигуй ҳашт: 1. Чун дарояд салом кунад ё салом диҳад. 2. Дар пеши устод кам сухан гуяд. 3. Сар дар пеш андозад. 4. Ба ҳар тараф нигоҳ накунад. 5. Агар хоҳад масъала пурсад иҷозат гирад. 6. Чун ҷавоб гуяд эътироз накунад. 7. Дар пеши устод ба кассе гушаки накунад. 8. Ба ҳурмати тамом нишасту бархост кунад. Ҳамаи ин одобро шогирд аз мактаб меомӯзад. Мактаб муҷадастарин ҷой сарчашмаи дарёи ақл, махзани илму дониш ва даргоҳи илму адаб аст. мактабу китоб ин беминат аст. Ва инсонро ба қуллаи баланди муродаш мерасонад. Зебогии инсонро ман дар одобу ахлоқ ва сират мебинам на дар сурат
Шер, рӯбоҳ ва хар
Рӯзе шере хеле гурусна буд. Рӯбоҳ назди ӯ омад ва гуфт: — Агар хоҳӣ, ман хареро назди ту меорам. Ту ӯро мехӯрӣ ва ман ҳам каме саҳм мегирам. Шер пурсид: — Чӣ тавр ӯро меорӣ? Рӯбоҳ гуфт: — Ба хар мегӯем, ки мехоҳем барои ҳайвонот султон интихоб кунем. Ӯ гумон мекунад, ки худаш султон мешавад ва назди мо меояд. Шер розӣ шуд. Рӯбоҳ назди хар рафт ва ӯро ба назди шер овард. Шер бо ифтихор гуфт: — Падару бобоёни ман ҳама султон будаанд. Рӯбоҳ гуфт: — Падару бобоёни ман ҳамеша хизматгори султонҳо буданд. Хар гуфт: — Ман савод надорам, аммо мегӯянд, ки насабномаи ман зери суми ақибам навишта шудааст. Шер гуфт: — Ман савод дорам! Биё, онро мехонам. Ӯ ба қафои хар наздик шуд, то навиштаҷотро бинад. Ногоҳ хар бо пои ақибаш зарбаи сахт зад. Шер ба замин афтод ва дигар аз ҷой нахест. Рӯбоҳ аз тарс гурехтан гирифт. Хар ӯро садо зад: — Чаро мегурезӣ? Рӯбоҳ гуфт: — Меравам аз падарам ташаккур кунам, ки маро бисёр кунҷкову худбовар тарбия накард! Хар хандид ва роҳи худро гирифт. Панд: Ҳар кас набояд ба ҳар сухан зуд бовар кунад. Пеш аз ҳар кор бояд хуб андеша кард. Дониш вақте фоида дорад, ки бо ақлу эҳтиёт ҳамроҳ бошад.
Орзуи писар ва ғулом
Рӯзе подшоҳе нишаста буд. Писараш ва як ғуломи ӯ дар наздаш истода буданд. Подшоҳ аз писараш пурсид: — Рост бигӯ, дар зиндагӣ бештар аз ҳама чӣ орзу дорӣ? Писар гуфт: — Мехоҳам соҳиби молу сарвати зиёд шавам, зиндагии пур аз айшу нӯш дошта бошам ва ҳамеша ба хушгузаронӣ машғул бошам. Баъд подшоҳ аз ғулом пурсид: — Ту чӣ орзу дорӣ? Ғулом гуфт: — Орзуи ман ин аст, ки бо одамон бо меҳрубонӣ рафтор кунам, ба ниёзмандон ёрӣ расонам ва бо некиву саховат дили мардумро ба даст оварам. Подшоҳ аз ҷавоби ғулом бисёр хушнуд шуд. Ӯро озод кард ва ба ӯ эҳтирому некии зиёд намуд. Аммо аз ҷавоби писараш норозӣ шуд, зеро дид, ки ӯ бештар дар бораи айшу нӯши худ фикр мекунад, на дар бораи некиву фоида ба дигарон. Панд: Арзиши инсон танҳо дар молу сарват нест. Меҳрубонӣ, саховат ва некӣ ба дигарон инсонро азиз мегардонад.
Кисро ва ошпази зирак
Рӯзе Кисро аз назди ошхона мегузашт. Ӯ дид, ки як ғуломи ошпаз нон мепазад. Аз гармии танӯр пешонии ошпаз арақ карда буд. Ӯ каме хамир гирифт ва арақи рӯяшро бо он пок кард. Баъд ҳамон хамирро ба хамири дигар ҳамроҳ карда, нон пухт. Кисро инро дид, вале чизе нагуфт ва аз он ҷо гузашт. Рӯзи дигар ӯ ошпазро назди худ хонд ва пурсид: — Ба фикри ту, беҳтарин хӯрок кадом аст? Ошпаз марди зирак буд. Ӯ фаҳмид, ки Кисро кори дирӯзаашро дидааст. Барои ҳамин ҷавоб дод: — Беҳтарин хӯрок он аст, ки ту тарзи пухтани онро набинӣ ва танҳо вақте бинӣ, ки омода шуда пешат меоранд. Кисро аз ин ҷавоби зиракона хандид ва аз гуноҳи ӯ гузашт. Панд: Зиракӣ ва ҷавоби дуруст метавонад инсонро аз мушкил наҷот диҳад. Аммо ҳангоми тайёр кардани хӯрок ҳамеша бояд покизагиро риоя кард.
Ғуломи доно ва Хусрави Парвез
Рӯзе як ғулом табақи хӯрокро ба назди Хусрави Парвез овард. Вақте ба подшоҳ наздик шуд, аз тарс дасташ ларзид ва чанд қатра хӯрок ба либоси Хусрав рехт. Хусрав сахт хашмгин шуд ва фармон дод, ки ғуломро ҷазо диҳанд. Ғулом, ки дид дигар роҳи наҷот кам аст, ногаҳон тамоми табақи хӯрокро ба тарафи Хусрав рехт. Хусрав бо ҳайрат гуфт: — Ин чӣ коре буд, ки кардӣ? Ғулом ҷавоб дод: — Подшоҳам, агар маро барои чанд қатра хӯрок мекуштед, мардум мегуфтанд, ки шумо барои гуноҳи хурд ҷазои хеле сахт додед. Ман намехостам, ки шуморо золим гӯянд. Барои ҳамин гуноҳамро калонтар кардам, то агар ҷазо диҳед, мардум шуморо маломат накунанд. Хусрав аз ҷавоби оқилонаи ғулом ба ҳайрат омад. Ӯ фаҳмид, ки ғулом зираку ҳозирҷавоб аст. Подшоҳ ӯро бахшид ва баъд аз он ба ӯ бештар бовар кард. Панд: Ақлу ҳозирҷавобӣ баъзан инсонро аз мушкили калон наҷот медиҳад. Ҳамчунин пеш аз ҷазо додан бояд андеша кард, ки ҷазо ба гуноҳ мувофиқ аст ё не.
Рӯбоҳ, кафшгар ва мардуми шаҳр
Дар замонҳои қадим рӯбоҳе буд, ки ҳар шаб пинҳонӣ ба хонаи як кафшгар медаромад. Ӯ пораҳои чармро медуздид ва мехӯрд. Кафшгар аз ин кори рӯбоҳ бисёр ғамгин буд. Ҳар шаб чармҳояш кам мешуданд, аммо рӯбоҳро дошта наметавонист. Як шаб кафшгар қарор кард, ки рӯбоҳро дастгир кунад. Ӯ назди сӯрохие, ки рӯбоҳ аз он ба шаҳр медаромад, пинҳон шуд. Вақте рӯбоҳ даромад, кафшгар сӯрохиро маҳкам кард. Баъд ба хона рафт ва дид, ки рӯбоҳ боз назди чармҳо гашта истодааст. Кафшгар чӯберо ба даст гирифт ва сӯи рӯбоҳ рафт. Рӯбоҳ тарсид ва зуд гурехт. Вай мехост аз ҳамон сӯрохӣ берун равад, вале дид, ки роҳ баста шудааст. Рӯбоҳ бо худ гуфт: — Агар тарсам ва саросема шавам, дастгир мешавам. Бояд ҳилае ёбам. Ӯ худро ба мурда монанд кард ва дар назди сӯрохӣ дароз кашид. Кафшгар омад, ба рӯбоҳ чанд бор бо чӯб зад. Рӯбоҳ ҳаракат накард. Кафшгар фикр кард, ки ӯ мурдааст ва аз назди вай рафт. Субҳ шуд. Мардуми шаҳр аз хонаҳояшон берун омаданд ва рӯбоҳро диданд. Яке гуфт: — Забони рӯбоҳ ба кор меояд. Ва забонашро бурид. Рӯбоҳ сабр кард. Дигаре гуфт: — Думи рӯбоҳ ба ман лозим аст. Ва думашро бурид. Рӯбоҳ боз ҳам тоқат кард. Каси дигар гӯши ӯро бурид. Яке дандонашро гирифт. Рӯбоҳ ҳамаи ин дардҳоро таҳаммул кард, зеро мехост ҷони худро наҷот диҳад. Ниҳоят марде омад ва гуфт: — Ман дили рӯбоҳро мехоҳам. Ӯ кордро баровард ва хост шиками рӯбоҳро кушояд. Рӯбоҳ бо худ гуфт: — Акнун дигар ҷои сабр нест. Агар боз хомӯш монам, ҷони худро аз даст медиҳам! Ӯ ногаҳон аз ҷой ҷаҳид ва бо тамоми қувва аз шаҳр гурехт. Ҳангоми гурехтан мегуфт: — То вақте сабр кардам, ки танҳо чизе аз даст медодам, аммо вақте кор ба ҷон расид, дигар бояд гурехт! Панд: Сабр кардан хуб аст, аммо инсон бояд донад, ки кай сабр кунад ва кай барои наҷоти худ чорае андешад.
Товус ва зоғ
Як рӯз товус ва зоғ дар боғ бо ҳам вохӯрданд. Онҳо ба якдигар нигоҳ карда, ҳар кадом чизеро дар дигаре писандиданд. Товус ба зоғ гуфт: — Пойҳои сурхи ту хеле зебоянд. Ба назарам, чунин пойҳо бештар ба ман мерасанд, зеро парҳои ман рангорангу зебоанд. Зоғ ҷавоб дод: — Не, ман фикр мекунам баръакс аст. Парҳои зебои ту ба пойҳои ман бештар мувофиқанд! Онҳо баҳс мекарданду ҳар яке мехост чизҳои хуби дигареро дошта бошад. Дар наздикии онҳо сангпуште нишаста буд. Ӯ суханони онҳоро шунида, гуфт: — Дӯстони азиз, баҳс накунед. Худо ба ҳар кас чизе додааст. Ба яке парҳои зебо, ба дигаре пойҳои хуб, ба каси дигар овози хуш ё қувваи зиёд. Ҳеҷ кас ҳамаи неъматҳоро якҷо надорад. Товус ва зоғ каме фикр карданд ва фаҳмиданд, ки сангпушт дуруст мегӯяд. Аз ҳамон рӯз онҳо дигар ба якдигар ҳасад намебурданд ва аз он чизе, ки доштанд, хурсанд буданд. Панд: Ҳар кас хусусияти хуби худро дорад. Бояд ба неъматҳои худ шукр кунем ва ба дигарон ҳасад набарем.
МЕВАИ БОВАРӢ
Як духтаре ба дарди сахте дучор шуда бистарӣ шуд. Каташро назди тиреза монда буданд ва духтарак аз он тиреза ба берун менигарист. Вай махсусан ба дарахти назди тирезааш чашм медӯхт. Рӯзе аз хоҳараш пурсид: — Апаҷон, дар ин дарахт чанд барг мондааст?. Саволро фаҳмида аз чашмони хоҳараш ашк ҷорӣ шуд: — Хоҳаракам чаро мепурсӣ?, - гуфт ӯ. Духтари бемор: -- Медонам, ки умри ман замоне тамом мешавад, ки барги охирини ин дарахт афтад! Хоҳараш табассум карду гуфт: -- Пас, то он вақт расад, мо бояд аз зиндагӣ лаззат бубарем ва рӯзҳои худро зебо гузаронем. Рӯзҳо мегузаштанд. Баргҳои дарахт паи ҳам рехтанду дар охир як барг монд. Духтари бемор вақте ки дарахтро тамошо мекард, гумон мекард, ки имрӯз рӯзи охирини умраш аст, ки ин барги ягона вақте ки мерезад, умри ӯ ҳам ба охир мерасад. Соатҳо, рӯзҳо, моҳҳо гузаштанд. Пас аз он боз зимистон, баҳору тобистон ва тирамоҳ омад. Як сол гузашт. Аммо он барги ягона наафтид. Духтар бо хоҳараш шод буд. Саломатиаш барқарор шудан гирифт. Рӯзҳо ва моҳҳо гузашту духтарак комилан шифо ёфт. Вай ба назди дарахт рафт, то барги мӯъҷизаеро, ки солҳо боз наафтида буд, даст дароз карда гирифт. Дид, ки барг аз пластмаса будааст. Хоҳараш онро сохта ба дарахт хуб часпонидааст... Умед ва эътимод неъмати бузург аст. Умед ва боварӣ метавонад, мӯъҷизаҳои зиёдеро ба вуҷуд оварад. Дар дил ҳисси қаноатмандӣ ва хушнудиро ба вуҷуд биёрад. Агар гумони нек дошта бошем, агар имон биёварем, албатта, Худо барои мо хайре мехоҳад ва агар дар ҳақиқат ба Парвардигори худ таваккал кунем, корҳое низ рӯй медиҳанд, ки шояд ба назари мо ғайриимкон бошад. Аллоҳ ҳамаи моро бандаҳои умедбахш ва орзуҳои моро амалӣ гардонад.
САНГИ ХУРД ВА ДАРЁ
Як рӯз санги хурде дар соҳили дарё меистод. Ҳавои тоза, осмони кабуд ва оби ҷорӣ — ҳама чиз зебо менамуд. Аммо санг аз як чиз норозӣ буд: — Чаро ман ҳамеша дар ҷоям истода мемонам? — мегуфт ӯ. — Дарё бошад, ҳаракат мекунад, дунёро мебинад, садои ширин дорад. Ман бошам, як чизи ноаҳамиятам! Дарё садои ӯро шунид ва оромона гуфт: — Ҳар кас дар зиндагӣ ҷои худ дорад. Ман ҳаракат мекунам, то дигаронро сероб созам. Ту бошад, соҳилро нигоҳ медорӣ, то об аз ҳад нагузарад. Аммо санг розӣ нашуд. Боре мавҷи сахт омад ва сангро бо худ бурд. Санг дар оғӯши об чарх зад, ба сангҳои дигар бархӯрд, дард кашид ва ниҳоят ба ҷое афтод, ки на соҳил буд ва на оромӣ. Он ҷо фаҳмид: — Худоро сипос, вақте дар ҷои худ будам! Ман аҳамият доштам, гарчанде намедонистам… Баъд аз муддате мавҷ боз ӯро ба соҳил баргардонд. Санг дигар ҳаргиз шикоят накард. Ӯ фаҳмид, ки арзиши ҳар инсон дар иҷрои масъулияти худ аст, на дар тақлид ба дигарон. Панд Ҳар кас дар зиндагӣ ҷой ва вазифаи худро дорад. Агар мо норозӣ набошем ва ҳунари худро дуруст истифода барем, фоидааш ба ҳамагон мерасад.
ТУХМИ ОРЗУҲО
Буд-набуд, дар деҳаи орому зебое пирамарде зиндагӣ мекард. Ӯ ҳар баҳор тухмҳои гул мекошт. Рӯзе як кӯдак аз ӯ пурсид: – Бобоҷон, чаро ҳар сол ин қадар тухм мекорӣ? Пирамард хандид: – Ҳар тухм як орзу аст. Агар онҳоро бо меҳр нигоҳубин кунӣ, ба гулҳои зебо табдил меёбанд. Кӯдак аз он рӯз ҳар пагоҳ як тухмча мекошт, об медод ва бо муҳаббат нигоҳ мекард. Пас аз чанде боғи хурди ӯ пур аз гулҳои рангоранг шуд. Кӯдак фаҳмид, ки агар меҳнат кунӣ, орзуҳоят ҳам мешукуфанд. Ҳикмати афсона: «Ҳар рӯзи нав тухмчаи як орзу аст. Онро бо меҳр ва сабр парвариш кунед!»
Барномасозӣ
Ахбор
Дунё