Муқаддима

Дар бораи ин нашр. Ин китоб аз чанд манбаъ таҳия шудааст. Боби 1 тарҷумаи тоҷикии боби якуми китоби Майкл Ҳернандес (Michael J. Hernandez) Database Design for Mere Mortals мебошад. Бобҳои 3–9 тарҷумаи бобҳои 2–4 ва 6–9-и китоби Энтони ДеБаррос (Anthony DeBarros) Practical SQL (нашри 2, No Starch Press) мебошанд. Боби 10 тарҷумаи боби 3-и китоби Денис Магда (Denis Magda) Just Use Postgres! (Manning) аст. Бобҳои 2, 11 ва 12 ва замима барои ин нашр навишта шудаанд. Ҳар ҷо, ки дар матн «ман» омадааст, муаллифи аслии ҳамон боб дар назар аст: дар боби 1 — Майкл Ҳернандес, дар бобҳои 3–9 — Энтони ДеБаррос.

Мисолҳои бобҳои 6–9, ки дар китоби аслӣ ба файлҳои калони CSV-и омори ИМА такя мекарданд, бо ҷадвалҳои хурди фарзӣ иваз шудаанд, то ҳамаи мисолҳо бе боргирии файл иҷро шаванд. Ҳамаи натиҷаҳои дар китоб овардашуда дар PostgreSQL 18 санҷида шудаанд.

Қариб ҳар барномае, ки ҳар рӯз истифода мебаред — бонк, мағозаи интернетӣ, шабакаи иҷтимоӣ, низоми бақайдгирии беморхона — додаҳои худро дар пойгоҳи додаҳо нигоҳ медорад. Аксари ин пойгоҳҳо релятсионӣ мебошанд: додаҳоро дар ҷадвалҳои ба ҳам алоқаманд нигоҳ медоранд ва бо забони SQL идора мешаванд.

SQL яке аз забонҳои кӯҳнатарин ва устувортарини соҳаи компютер аст. Он беш аз 50 сол пеш пайдо шуда, имрӯз ҳам барномасозон, таҳлилгарони додаҳо, муҳандисон ва рӯзноманигорон онро ҳар рӯз истифода мебаранд. SQL-ро як бор омӯзед — он дар тамоми касбатон ба кор меояд.

Ин китоб барои кист?

Китоб барои касоне навишта шудааст, ки бо пойгоҳи додаҳо ҳанӯз кор накардаанд ё SQL-ро танҳо аз мисолҳои пароканда медонанд. Донистани ягон забони барномасозӣ шарт нест. Кифоя аст, ки бо компютер ва терминал — сатри фармон — андак шинос бошед.

Агар таҳлилгари додаҳо бошед, китоб нишон медиҳад, ки чӣ гуна аз ҷадвалҳо ҷавоб гиред: ҷамъ, миёна, медиана, тағйироти фоизӣ, тамоюлҳо. Агар барномасоз бошед, мефаҳмед, ки ҷадвалҳоро чӣ гуна дуруст тарҳрезӣ кунед, калидҳо ва маҳдудиятҳоро гузоред, индекс созед ва транзаксияҳоро истифода баред.

Чаро PostgreSQL?

Ҳамаи мисолҳои китоб дар PostgreSQL иҷро мешаванд. PostgreSQL низоми идоракунии пойгоҳи додаҳои ройгон ва кушодаасос аст, ки дар ширкатҳои хурд ва бузург ба як андоза истифода мешавад. Он стандарти SQL-ро хеле наздик риоя мекунад, бинобар ин аксари чизҳое, ки дар ин китоб меомӯзед, дар MySQL, SQL Server, Oracle ва SQLite низ кор мекунанд. Ҳар ҷо ки имконияте хоси PostgreSQL аст, инро қайд мекунем.

PostgreSQL-ро бо Docker ба кор медарорем. Ин роҳ дар Windows, macOS ва Linux якхела аст, ба танзимоти компютери шумо дахолат намекунад ва бо як фармон пурра нест карда мешавад.

Чӣ гуна хондан лозим аст?

SQL-ро бо хондан не, бо навиштан меомӯзанд. Ҳар мисоли китобро худатон иҷро кунед, натиҷаро бо натиҷаи китоб муқоиса намоед ва баъд онро тағйир диҳед: сутуни дигар гиред, шартро иваз кунед, бубинед чӣ мешавад. Дар охири бобҳои 3–12 машқҳои «Худатон бисанҷед» ҳастанд; аввал худатон ҳал кунед ва баъд бо ҷавобҳои замима муқоиса намоед. Хатоҳо қисми табиии омӯзишанд — паёми хаторо бодиққат хонед, он аксар вақт мегӯяд, ки мушкил дар куҷост.

Бобҳо пайдарпай хонда мешаванд: ҷадвалҳое, ки дар як боб месозед, дар бобҳои баъдӣ боз истифода мешаванд. Масалан, ҷадвали teachers аз боби 3 дар боби 4 ва ҷадвали districts аз боби 6 дар боби 7 лозим мешаванд.

Сохтори китоб

• Боби 1. Пойгоҳи додаҳои релятсионӣ — пойгоҳи додаҳо чист, модели релятсионӣ ва таърихи он.
• Боби 2. Насби PostgreSQL бо Docker — ба кор даровардани сервер, psql ва pgAdmin.
• Боби 3. Сохтани аввалин пойгоҳи додаҳо ва ҷадвал — CREATE DATABASE, CREATE TABLE, INSERT.
• Боби 4. Оғози омӯзиши додаҳо бо SELECT — интихоби сутунҳо, ORDER BY, DISTINCT, WHERE, LIKE.
• Боби 5. Навъҳои додаҳо — матн, ададҳо, сана ва вақт, JSON ва CAST.
• Боби 6. Математика ва омори ибтидоӣ бо SQL — амалҳои ҳисобӣ, фоизҳо, миёна, медиана ва персентилҳо.
• Боби 7. Пайваст кардани ҷадвалҳо — навъҳои JOIN, робитаҳо, UNION, INTERSECT, EXCEPT.
• Боби 8. Тарҳрезии ҷадвалҳо — номгузорӣ, калидҳо, маҳдудиятҳо, индексҳо ва EXPLAIN.
• Боби 9. Гурӯҳбандӣ ва ҷамъбасти додаҳо — count(), sum(), GROUP BY, HAVING.
• Боби 10. SQL-и муосир — CTE, дархостҳои рекурсивӣ ва функсияҳои равзанавӣ.
• Боби 11. Транзаксияҳо — BEGIN, COMMIT, ROLLBACK ва хусусиятҳои ACID.
• Боби 12. Индексҳои PostgreSQL — B-tree, Hash, GIN, GiST, SP-GiST ва BRIN.
• Замима — фармонҳои psql, тартиби қисмҳои SELECT, роҳҳои кумак гирифтан ва ҷавобҳо ба машқҳо.