Зеҳни сунъӣ воқеан чист ва модел чӣ гуна меомӯзад?

0. Муқаддима

Ман ҳамчун муҳандис ва меъмори нармафзор дар масире қарор гирифтаам, ки тарҳрезӣ ва истеҳсоли маҳсулоти бар зеҳни сунъӣ асосёфта як қисми масъулияти касбии ман аст. Дар чунин масир хеле зуд маълум мешавад, ки шиносоии рӯякӣ бо номи абзорҳо, моделҳо ва чорчӯбаҳо барои қабули қарорҳои меъморӣ кофӣ нест. Агар дар бораи моделҳои бузурги забонӣ, бозёбии иттилоот, агентҳои ҳушманд, системаҳои чанд­агентӣ, амният ва меъмории созмонии зеҳни сунъӣ қарори ҷиддӣ қабул карданӣ бошем, бояд аз пояҳои хеле бунёдитар оғоз кунем: зеҳни сунъӣ чист, омӯзиши мошинӣ аз барномасозии классикӣ чӣ фарқ дорад, модел маҳз чист, параметр чӣ нақш дорад ва ҷумлаи «модел омӯхтааст» дар сатҳи ҳисоббарорӣ чӣ маъно дорад?

Ин навишта натиҷаи кӯшиши ман барои фаҳмидани пайваста ва муназзами ҳамин пояҳост. Ҳадаф ин нест, ки хонанда маҷмӯи таърифҳои кӯтоҳро аз ёд кунад. Ҳадаф он аст, ки мантиқи дохилии мафҳумҳоро пайгирӣ карда тавонад ва бифаҳмад, ки чаро ҳар мафҳум ба мафҳуми баъдӣ мерасонад.

Матн барои хонандае навишта шудааст, ки муҳандисии нармафзорро медонад, аммо ҳатмӣ нест, ки пешакӣ дар бораи омӯзиши мошинӣ дониш дошта бошад. Аз ин рӯ, мафҳумҳои шиносе чун функсия, ҳолат, интерфейс, вақти иҷро, ҷойгиркунӣ, пойгоҳи додаҳо, қоидаҳои фаъолияти тиҷоратӣ ва мониторинг ҳамчун пули фаҳмиш истифода шудаанд. Ҳамзамон, ҳар ҷо ин қиёсҳо маҳдудият доранд, маҳдудияташон низ шарҳ дода шудааст, то модели зеҳнии нодуруст ба вуҷуд наояд.

Дар матни аслӣ то ҳадди имкон аз муодилҳои форсӣ истифода шудааст. Ҳадаф ин аст, ки наср равон бимонад ва хонанда барои пайгирии як ҷумла маҷбур нашавад пайваста байни вожаҳои зиёди англисӣ гузарад. Дар охир вожанома оварда шудааст, то истилоҳи байналмилалии ҳар мафҳум низ дастрас бошад.

1. Аз зеҳни сунъӣ то ҷое, ки нармафзор дигар танҳо аз қоидаҳо сохта намешавад

Саволи марказии ин навиштаро аз оғоз чунин метавон гузошт: вақте мегӯянд «мошин чизеро омӯхтааст», маҳз чӣ чиз дар мошин тағйир ёфтааст?

Ин савол дар назари аввал одӣ менамояд. Аммо агар ба он ҷавоби равшан надошта бошем, бисёре аз мафҳумҳои баъдии зеҳни сунъӣ ба маҷмӯи истилоҳҳое табдил меёбанд, ки робитаи воқеии байни онҳоро намебинем. Шояд бидонем, ки модели бузурги забонӣ чист, дар бораи шабакаи нейронӣ ё трансформер сухан гӯем ва ҳатто маҳсулоте бар асоси зеҳни сунъӣ созем, вале ҳанӯз нафаҳмем, ки байни нармафзоре, ки рафторашро инсон навиштааст, ва нармафзоре, ки як қисми рафторашро аз додаҳо омӯхтааст, чӣ фарқи бунёдӣ вуҷуд дорад.

Барои расидан ба ҷавоб шарт нест аз моделҳои забонӣ ё шабакаҳои нейронӣ оғоз кунем. Нуқтаи муносиби оғоз барои муҳандиси нармафзор ҳамон ҷаҳони шинос аст: нармафзоре, ки қоидаҳои рафтораш ба таври ошкор навишта мешаванд.

Фарз кунед, бояд барои бонк системаи ошкор кардани амалиёти шубҳанокро тарҳрезӣ кунем. Ҳанӯз ҳеҷ омӯзиши мошинӣ дар кор нест. Мутахассисони ошкорсозии қаллобӣ маҷмӯи намунаҳои маълумро ба гурӯҳи таҳия медиҳанд ва гурӯҳ ин донишро ба мантиқи иҷрошаванда табдил медиҳад.

Яке аз қоидаҳо метавонад бигӯяд: агар маблағи амалиёт аз ҳадди муайян зиёд бошад ва кишвари таъинот аз намунаи маъмулии рафтори муштарӣ фарқ кунад, баҳои хавф зиёд шавад. Қоидаи дигар метавонад бигӯяд: агар дар фосилаи кӯтоҳ ду амалиёт аз ду нуқтаи ҷуғрофии хеле дур сабт шуда бошанд, эҳтимоли сӯиистифода бештар аст. Қоидаи дигар шумораи кӯшишҳои номуваффақи охирин, навъи дастгоҳ ё ҳолати қабулкунандаи пардохтро ба назар мегирад.

агар маблағи_амалиёт > ҳадди_маблағи_калон  
   ва кишвари_таъинот дар кишварҳои_маъмулии_муштарӣ набошад:  
    баҳои_хавф += 30

агар сафари_ғайриимкон_ошкор_шуда_бошад:  
    баҳои_хавф += 50

агар шумораи_кӯшишҳои_номуваффақ_дар_соати_охир > 5:  
    баҳои_хавф += 20

агар баҳои_хавф >= ҳадди_баррасӣ:  
    фиристодан_барои_баррасии_инсонӣ()  

Ин мисол қасдан сода аст. Муҳаррики воқеии қоидаҳо метавонад садҳо ё ҳазорҳо қоида, истисно, ҷадвали қарор, авлавият ва сиёсат дошта бошад. Бо вуҷуди ин, як хусусияти бунёдӣ бетағйир мемонад: мантиқи қабули қарорро инсон ба таври ошкор ба система ворид кардааст.

Агар аз гурӯҳ бипурсанд «чаро ин амалиёт ҳамчун шубҳанок қайд шуд?», ҳадди ақал аз нигоҳи назариявӣ метавон роҳи иҷрои қоидаҳоро пайгирӣ кард ва шарҳ дод, ки кадом қоида фаъол шуд, чанд хол илова кард ва чӣ гуна маҷмӯи холҳо аз ҳадди муайян гузашт.

Дониши истифодашавандаи система дар чунин ҳолат дар коди манбаъӣ, муҳаррики қоидаҳо, танзимот ё ҷадвали қарор намоён аст. Ин ҳамон ҷаҳони шиноси муҳандисии классикии нармафзор аст: масъала таҳлил мешавад, рафтори дилхоҳ ба алгоритм ва қоида табдил меёбад, он мантиқ амалӣ мешавад ва ҳангоми иҷро ба додаҳои воридотӣ татбиқ мегардад.

Нуктаи муҳим ин аст, ки чунин система метавонад хеле мураккаб ва ҳатто ба маънои таърихӣ «ҳушманд» бошад, бе он ки аз додаҳо чизе омӯхта бошад. Ин моро ба аввалин фарқи асосӣ мерасонад.

1.1. Зеҳни сунъӣ аз омӯзиши мошинӣ васеътар аст

Имрӯз дар гуфтугӯҳои рӯзмарра, вақте аз зеҳни сунъӣ сухан мегӯянд, аксар вақт омӯзиши мошинӣ, зеҳни сунъии тавлидкунанда ё ҳатто махсусан моделҳои бузурги забониро дар назар доранд. Ин фаҳмост, зеро мавҷи кунунии зеҳни сунъӣ асосан бо омӯзиши амиқ ва моделҳои тавлидкунанда шинохта мешавад. Аммо аз нигоҳи илмӣ ва таърихӣ зеҳни сунъӣ мафҳуми васеътар аст.

Зеҳни сунъиро метавон соҳаи илмӣ ва муҳандисие донист, ки мепурсад: чӣ гуна системаҳоеро сохтан мумкин аст, ки вазифаҳое монанди истидлол, қабули қарор, банақшагирӣ, ҳалли масъала, идрок, омӯзиш ё кор бо забонро иҷро кунанд? Дар ин таъриф ҳеҷ талаботе нест, ки система барои иҷрои вазифа ҳатман аз додаҳо омӯзонида шуда бошад.

Масалан, барномаи шоҳмот метавонад тавассути ҷустуҷӯ дар фазои ҳолатҳо ва истифодаи алгоритмҳои қабули қарор ҳаракати навбатиро интихоб кунад. Системаи банақшагирӣ метавонад бо маҷмӯи ҳолатҳо, амалҳо ва маҳдудиятҳо нақшаи иҷрошаванда созад. Системаи коршиносии тиббӣ метавонад маҷмӯи бузурги қоидаҳои тахассусиро татбиқ кунад. Ҳамаи инҳо метавонанд ба соҳаи зеҳни сунъӣ дохил шаванд, дар ҳоле ки омӯзиши мошинӣ нестанд.

Омӯзиши мошинӣ ⊂ Зеҳни сунъӣ

Албатта, марзи дақиқи он ки кадом нармафзорро бояд зеҳни сунъӣ номид, ҳамеша комилан риёзӣ ва қатъӣ нест. Мавҷудияти шарти содае чун «агар маблағ аз як миллион зиёд бошад, тасдиқи роҳбар лозим аст» ба танҳоӣ системаро зеҳни сунъӣ намекунад. Аммо системае, ки дониши васеи тахассусӣ, пешниҳоди рамзии мафҳумҳо ва механизми хулосабарорӣ дорад, аз нигоҳи таърихӣ ба оилаи зеҳни сунъии рамзӣ дохил мешавад.

Дар зеҳни сунъии рамзӣ кӯшиш мешавад дониш ба таври ошкор пешниҳод гардад. Агар система бидонад, ки «ҳамаи ширхӯрон гармхунанд» ва «наҳанг ширхӯр аст», метавонад хулоса кунад, ки «наҳанг гармхун аст». Муносибатҳо, рамзҳо ва қоидаҳо дар худи система мавҷуданд ва муҳаррики хулосабарорӣ рӯйи онҳо амал мекунад. Омӯзиши мошинӣ аз роҳи дигар ба масъала наздик мешавад.

1.2. Ҷое, ки навиштани қоидаҳо душвор мешавад

Акнун ба ошкорсозии қаллобӣ баргардем. Тасаввур кунед, ки баъди чанд соли таҳия гурӯҳ дарк кардааст: намунаҳои қаллобӣ пайваста тағйир меёбанд ва бисёре аз онҳоро бо як ё ду шарти сода шинохтан мумкин нест.

Мумкин аст маблағи амалиёт муқаррарӣ бошад, кишвари таъинот низ муқаррарӣ бошад ва дастгоҳ ҳам қаблан дида шуда бошад. Аммо таркиби нозуки вақти амалиёт, фосила аз амалиёти пешина, навъи қабулкунандаи пардохт, рафтори таърихии муштарӣ, суръати тағйири мавқеи ҷуғрофӣ ва чанд омили дигар рафтори ғайриодие ба вуҷуд оварад.

Дар чунин ҳолат мушкил танҳо зиёд шудани шумораи қоидаҳо нест. Мушкили амиқтар ин аст, ки ҳатто мутахассис шояд натавонад дониши ғайриошкори худро ба маҷмӯи пурраи шартҳои равшан табдил диҳад. Ӯ метавонад бо дидани ҳолате бигӯяд «ин амалиёт шубҳанок менамояд», аммо натавонад ҳамин довариро ба чил шарти дақиқ ва осон барои нигоҳдорӣ табдил диҳад.