ибора маънои худро тағйир надода, бо калимаҳои гуногун муносибати зиёди синтаксисиро ифода мекунад: коргурезро танқид кардан, сахт танқид кардан, аз минбар танқид кардан, дар газета танқид кардан, шаб танқид кардан, доим танқид кардан ва ғайра. Масалан, дар порчаи зерин калимаи моҳ бо калимаҳои гуногун алоқаманд шуда, чанд ибораи озод сохтааст:

Моҳи рамазони Бухоро як моҳи мураккаб буд. Вай, аз як тараф, бо анъанаҳои динӣ «моҳи муборак», моҳи тоату ибодат, моҳи бахшоишу мағфират ба шумор мерафт...

Аз тарафи дигар, ин моҳ барои одамони шикамсер ва ё сарсаригард моҳи бекорӣ, моҳи шикамсеркунӣ, моҳи айшу нӯш, моҳи қиморбозӣ ва моҳи ҷангу ҷидоли байни худ ҳисоб меёфт...

Агар ин маъниро хулоса карда ифода намудан хоҳем, «моҳи рамазони Бухоро моҳи риё, моҳи фитнаву фасод, моҳи беморӣ ва азобу машаққат буд» гуфтан лозим меояд (С. Айнӣ).

5. Ибора аз рӯи тааллуқи морфологии калимаи асосӣ (тобеъкунанда) тасниф карда мешавад. Аз ин ҷиҳат хелҳои ибора ба ҳиссаҳои мустақили нутқ мувофиқат мекунад: ибораҳои исмӣ, сифатӣ, шуморагӣ, ҷонишинӣ, феълӣ ва зарфӣ.

Воситаҳои асосии алоқаи грамматикии ҷузъҳои ибора бандаки изофӣ, пешояндҳо, пасояндҳо, тартиби калима ва интонация аст.

Дар забони адабии ҳозираи тоҷик доираи истифодаи бандаки изофӣ ва пешояндҳо хеле васеъ ва муносибатҳои синтаксисие, ки ба воситаи онҳо ифода мешавад, гуногунанд. Тадқиқи ибора ва муайян намудани муносибатҳои маъноӣ ва грамматикии ҷузъҳои таркиби он бисёр хусусиятҳои грамматикии забони миллии тоҷикро ошкор месозад. Дар ташаккули ибораҳои феълӣ пешояндҳо, аз ҷумла пешояндҳои номӣ, фаровон истифода мешаванд. Пешояндҳои изофӣ ва таркибии изофии номӣ шаклан ба исми муайяншаванда монанданд.

Дар забон исмҳое мавҷуданд, ки дар ҷумла бе эзоҳдиҳанда ё артиклу бандакҷонишинҳо истифода намешаванд. Онҳоро калимаҳои ёридиҳанда ҳам гуфтан мумкин нест, чунки дар ҷумла аломатҳои исмро қабул карда, ба саволи исм ҷавоб мешаванд ва ба вазифаи синтаксисии исм меоянд.

Дараҷаи вобастагии калимаҳо дар ибораҳои пешояндӣ ва пасояндӣ як хел нест: алоқаи баъзеи онҳо хеле мустаҳкам буда, калимаҳои таркиби ибораро дар ҷумла аз ҳам ҷудо кардан мумкин нест ва баръакс, алоқаи гурӯҳи дигар суст буда, ҳангоми истифодаи он ибора дар ҷумла калимаи тобеъро мустасно кардан мумкин аст. Дар забон чунин ибораҳои феълӣ пешояндӣ низ вуҷуд доранд, ки дар онҳо калимаи асосӣ зикри ҷузъи тобеъро умуман талаб намекунад.

Навъи алоқа ва омилҳои ифодаи он дар ҳама хелҳои ибора баробар нест. Масалан, алоқаи изофӣ асосан дар ибораҳои исмӣ, алоқаи пешояндию пасояндӣ бештар дар ибораҳои феълӣ