Сухан бояд ба дониш дарҷ кардан,
Ҷу зар санҷидан, он гаҳ харҷ кардан..
Низомӣ

ОҒОЗИ СУХАН

1

Асри ХХ дар таърихи забони форсии тоҷикӣ даврони неруафзоии ихтилофоте буд, ки таъсири пурзиддият дошт. Сарнавишти забони миллии мо дар қарни ХХ якбора дигар шуд ва равандҳои тоза ба тозае забонро ба гирдоби худ гирифта, ба печу тоб кашиданд ва оқибати ин кашмакашҳо харобкорӣ гардид.

Аз сеяки поёнии садаи XIX, ки бо сарварии Аҳмади Дониш ҷунбиши бузурги маорифпарварӣ шурӯъ гардида, дар ду даҳаи нахусти садаи ХХ бо фаъолияти як зумра ҷавонони тараққихоҳ — ҷадидони равшангар хеле қувват гирифт, дар забони форсии Мовароуннаҳр дигаргуниҳое рӯй дод, ки моҳияти аслии ҳамаи онҳо сода шудани забон буд. Забони тавоно ва зебову шевои форсӣ, ки бештар аз ҳазор сол таърихи пурсамаре дошт, дар зодгоҳи худ — дар Мовароуннаҳр аз нав ҷавон шуда, аз пайванди навини анъанаҳои бостонӣ ва бунёди мардумии муосир ва насими ҷонбахши робитаҳои тозаи байналмилалӣ нерӯи бузург пайдо кард ва роҳи пурбаракате пеш гирифт.

Седагарони маорифпарварӣ дар забон бо ташаббуси Аҳмади Дониш ва ҷидду ҷаҳди пайравони ӯ Мирзо Азими Сомӣ, Садри Зиё, Сайид Аҳмадхоҷаи Аҷзӣ, Тошхоҷаи Асирӣ, ба вежа Абдуррауфи Фитрат ва Садриддини Айнӣ комёбиҳо зиёд овард.

Натиҷаи мубоҳисаи охири солҳои бисти қарни ХХ ва эҷодиёти пурсамари Айнӣ ин шуд, ки забони адабии тоҷикӣ ба гуфтугӯйи халқ наздиктар омад, имкониятҳои калони забони адабии асрҳои пеш ва шеваю лаҳҷаҳои тоҷикӣ ба назар гирифта шуд. Дар адои ин вазифаи бузурги таърихӣ дар баробари Айнӣ бисёр нависандаю