УСУЛҲОИ ДЕДУКСИЯ ВА ИНДУКСИЯ ДАР ТАДҚИҚОТИ НАЗАРИЯВӢ
Татбиқи бомуваффақияти тадқиқоти назариявӣ на танҳо аз ҷаҳонбинӣ, субот ва иродаи тадқиқотчӣ, балки инчунин аз дараҷаи бо усулҳои дедуксия ва индуксия мусаллаҳ будани ӯ вобастагӣ дорад.
Дедуктивӣ — усули тадқиқотӣ мебошад, ки дар он хулосаҳои ҷузъӣ аз хулосаҳои умумӣ бароварда мешаванд.
Индуктивӣ усули тадқиқотест, ки дар он принсипҳо ва қонунҳои умумӣ дар асоси далелҳо ва ҳодисаҳои ҷузъӣ муқаррар карда мешаванд. Ин усул дар тадқиқоти назариявӣ васеъ истифода мешавад. Ҳамин тавр, Д. И. Менделеев бо истифодаи далелҳои мушаххас дар бораи унсурҳои кимиёвӣ қонунеро бо номи «даврӣ» таҳия кард.
Дар таҳқиқотҳои назариявӣ ҳам индуксия ва ҳам дедуксия истифода мешаванд.
Фарзияи тадқиқоти илмиро асоснок карда, мувофиқати онро бо қонунҳои умумии диалектика ва табиатшиносӣ (дедуксия) муқаррар мекунанд. Ҳамзамон, фарзия дар асоси далелҳои ҷузъӣ (индуксия) таҳия карда мешавад.
НАҚШИ УСУЛҲОИ ТАҲЛИЛ ВА СИНТЕЗ ДАР ТАДҚИҚОТҲОИ НАЗАРИЯВӢ
Дар тадқиқотҳои назариявӣ усулҳои таҳлил ва синтез нақши махсус доранд.
Таҳлил — усули таҳқиқоти илмӣ мебошад, ки дар он падида ба қисматҳои таркибӣ тақсим карда мешавад.
Синтез — ин усули муқобили таҳлил аст, ки дар омӯхтани зуҳурот дар маҷмуъ, дар заминаи омӯзиши унсурҳои бо ҳам алоқаманд ба як маҷмуи ягона иборат аст.
Синтез имкон медиҳад, ки мафҳумҳо, қонунҳо, назарияҳоро умумӣ карда шаванд.
Усулҳои таҳлил ва синтез ба ҳам алоқаманданд, онҳо дар таҳқиқоти илмӣ баробар истифода мешаванд.
Дар таҳқиқоти назариявӣ ду усул имконпазир аст: мантиқӣ ва таърихӣ. Усули мантиқӣ методи гипотетикӣ ва аксиоматикиро дар бар мегирад. Усули гипотетикӣ ба коркарди фарзия, пешбинии илмӣ, ки унсурҳои навоварӣ ва асолати худро дар бар мегирад асос меёбад. Фарзия бояд падидаҳо ва равандҳоро пурра ва беҳтар шарҳ диҳад, таҷрибавӣ тасдиқ карда шавад ва ба қонунҳои умумии диалектика ва табиатшиносӣ мувофиқат кунад. Ин усули илмӣ дар илмҳои амалӣ асосӣ ва маъмул аст.
Гипотеза моҳият, заминаи методологӣ, дурандешии назариявӣ, меҳвари таҳқиқоти назариявӣ мебошад. Ғояи роҳнамоии тамоми таҳқиқот буда, самт ва миқёси коркарди назариявиро муайян мекунад.
Усули аксиоматикӣ ба пешниҳодҳои возеҳ (аксиома) асос ёфта, бе исбот қабул карда мешавад. Тибқи ин усул, назария дар асоси принсипи дедуктивӣ таҳия карда мешавад. Вай бештар дар илмҳои назариявӣ (математика, мантиқи математикӣ ва ғайра) эътибори васеъ пайдо кардааст.
Усули таърихӣ имкон медиҳад, ки пайдоиш, ташаккул ва рушди равандҳо ва ҳодисаҳо бо пайдарпаии хронологӣ бо мақсади муайян кардани муносибатҳои дохилӣ ва беруна, қонуниятҳо ва зиддиятҳо таҳқиқ карда шавад. Ин усули таҳқиқот асосан дар соҳаи илмҳои ҷамъиятӣ ва асосан, дар илмҳои таърихӣ истифода мешавад. Дар илмҳои амалӣ низ он истифода мешавад, масалан, дар омӯзиши рушд ва ташаккули шохаҳои гуногуни илм ва техника.
Дар байни усулҳои мантиқӣ ва таърихӣ ягонагӣ вуҷуд дорад, бар асоси он, ки ҳама донишҳои мантиқӣ бояд дар ҷанбаи таърихӣ баррасӣ карда шаванд.
САВОЛ ВА СУПОРИШ:

1. 2) 3) 4) Раванди эҷодии тадқиқоти назариявӣ кадом марҳилаҳоро дар бар мегирад.