ХУСРАВИ АНУШЕРВОН
ВА ҒОТИФАР

Хусрави I Анушервон аз додани товони ҷанг ба Ҳайтолиён саркашӣ мекунад. Ӯ солҳои 560 муносибаташро бо Византия беҳтар карда, инчунин бо хоқони туркҳо Истемӣ аҳдномаи сулҳу ҳамкорӣ мебандад ва духтари ӯро ба занӣ мегирад. Ҳар ду ҷониб – ҳам туркҳо ва ҳам Сосониён подшоҳи Ҳайтолиён Ғотифарро соли 562 дар байни ғофилгир намуда, шикаст медиҳанд.

СОЗИШИ ФАҒОНИШ БО ЧӢ АНҶОМИД?

Подшоҳи Ҳайтолиён Фағониш бо подошу туҳфаҳои муносиб ба ҳузури Хусрави Анӯшервон омада, додани товони ҷанг ва ҳокимияти Сосониёнро мепазирад ва як қисми сарзамини ғарбии Ҳайтолиёнро низ ба ӯ мебахшад. Бо ҳамин нуфузу қудрати ҷаҳонии давлати Ҳайтолиён коҳида, дертар ҳудудҳои он дар байни Сосониён ва туркҳо тақсим мешаванд.

ҲАЙТОЛИЁН АЗ КАДОМ НАЖОД БУДАНД?

Ҳайтолиён аз нигоҳи нажодӣ қабилаҳои ориёии туронӣ ва аз шоҳаҳои боқимондаи юэҷиҳои хурд буда, аз самти Таббату Ҳафтруд сарозер шуда, дар паҳноҳои Омую Бохтар нахустин давлатҷаҳои худро аз ҷониби ҳафт қабила таъсис доданд. Баъзе таърихнигорон баромади Ҳайтолиёнро аз номи ҳафт олиён ё худ ҳафт эл (қабила) тахмин мекунанд ва баъзеи дигар Ҳайтолиёнро ба тоифаи «хиёниёни сафед» мансуб медонанд. Дертар Ҳайтолиён ба тарзи зиндагии муқимӣ гузашта, ба эҳёи дубораи тамаддуни ориёӣ мусоидат намуданд.

ЧАРО ДАВЛАТИ ҲАЙТОЛИЁН АЗ БАЙН РАФТ?

Баъди шикасти Ғотифар давлати Ҳайтолиён таҳти тасарруфи Сосониён ва хоҷони турк афтода, мустақилияти сиёсӣ ва нуфузи собиқаашро аз даст дод. Дертар ба ҷойи давлати мутамаркази Ҳайтолиён даҳҳо давлатҷаҳои хурду пароканда, амсоли афшинҳои Суғду Самарқанд ва Фарғона, ҳудотҳои Бухороvu Чағониён, шоҳони Бадахшону Ғуру Кобул, афшинҳои Истаравшану Панҷакент, марзбонҳои Марvu Насо, шершоҳони Хатлону Бомиён падид омаданд. Дертар, ҳангоми лашкаркашиҳои араб ин давлатҳои хурду пароканда шикаст хӯрда, тобеи Хилофати исломӣ шуданд ва боқимондаҳои давлати Ҳайтолиён аз байн рафт.