Зеҳн
Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.

Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа

ТаърихАдабиёт
Аз аввал хондан

Маҷлис ҳам ҳисоботӣ буду ҳам метавон гуфт, маҳфили адабӣ (Садои Шарқ).

Дар "Наводири Зиёия" шакли таркибии наметавонист кардро дучор гардидем, ки дар он феъли тавонистан дар шахси сеи танҳои тасрифӣ омадааст: Ба кадом як аз онҳо ҷавоб диҳад, дар ин боб хато аз савоб фарқ наметавонист кард (Садри Зиё, "Наводири Зиёия", с. 66). Дар забони адабии имрӯза ин таркиб дар шакли карда наметавонист меояд.

б) Феъли асосӣ дар шакли феъли ҳол, феъли ёридиҳанда бошад, пас аз феъли асосӣ дар шаклҳои гуногуни тасрифӣ меояд:
Бандиёнро ба Ҳирот гирифта фиристоданд (с. 283). Дар чанд соли қабл халос шуда рафт (с. 158). Чандин сад киштии тиҷоратӣ аз атрофи олам омада меравад (с. 69). Дар услуби Мирзосироҷ феълҳои таркибии шакли дуюм серистеъмоланд. Дар насри классикӣ феълҳои таркибии феълӣ назар ба давраҳои минбаъда камистеъмолтар буданд.

  1. Яке аз шаклҳои серистеъмоли феъл дар забони "Туҳафи аҳли Бухоро" шакли хоҳам кард мебошад. Хусусияти ба худ хоси ин шакл дар он аст, ки вай танҳо ба забони китобӣ тааллуқ дошта дар забони гуфтугӯии халқӣ истеъмол намешавад. Аз ин сабаб онро замони ояндаи китобӣ26 (адабӣ) номидаанд. Дар баъзе грамматикаҳо шакли мазкурро замони ояндаи қатъӣ (будущее категорическое) ном кардаанд.

Дар "Грамматикаи забони тоҷикӣ"27 шакли "хоҳам гирифт" замони ояндаи таркибӣ номида шуда, ҳамчун ифодакунандаи амали дар оянда воқеъ нашудагӣ тасвир шудааст. Е.З.Бертельс ин шаклро "замони ояндаи содда" ё ки "ояндаи якум" номидааст28. Мирзосироҷ шакли мазкурро дар ҳамаи шахсҳо, дар шакли танҳо ва ҷамъ истеъмол намудааст: Онҳо ба самти Рашт ҳаракат хоҳанд кард (с. 3II). Ваъда ҳам дод, ки аз Теҳрон ба онҳо имдоди кӯҳӣ хоҳад расид. Банда гуфтам, фардо ҳамдигарро хоҳем дид (с. 190). Бигиред, ки ҳар гоҳ нагиред, шумо ҳам мисли онҳо хоҳед буд. (с. 214).

Феъли модалилии хостан дар ҳамаи таркибҳо ба шакли тасрифӣ оварда шудааст. Вай одатан ба шакли аорист пеш аз масдари мухтасар меояд ва замони оянда месозад.

  1. Таркибҳои дигари модалилии серистеъмол дар асар бояд
    гуфт, бод бошад ва шояд бошад аст, ки монандӣ шакли хоҳам
пешина
аз 159
навбатӣ