Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.
Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа
феълҳои таркибии феълӣ дар асар дар якчанд шакл истеъмол шудаанд:
а) феъли асосӣ дар шакли тасрифӣ - дар шакли замони ҳозира-оянда ва феъли ёридиҳанда дар шакли ғайри тасрифӣ - дар замони гузашта: ҳама қисм тиҷорат дар он ҷо мешавад кард (с.240) яке аз шаҳрҳои ободи дунё мешавад гуфт (с.276-277).
Дар забони адабии ҳозираи тоҷик ба ҷои ин шакл шаклҳои гуфта мешавад, карда мешавад истеъмол мешавад. Шаклҳои мешавад гуфт, мешавад кард конструкцияи махсус буда, хоси забони насри классикӣ мебошад.
Хусусияти ин шакл дар аст, ки феъли асосӣ танҳо дар шакли мешавад меояду феъли ёридиҳанда бо феълҳои кардан, гуфтан хӯрдан, рафтан, дидан, додан омада метавонад. Дар баъзе мавридҳо дар байни феъли асосӣ ва ёридиҳанда аъзоҳои дигари ҷумла оварда мешаванд:
Ҳама вақт мешавад гӯшти кабк хӯрд (с.135). Бо асб мешавад аз он ҷо ба Ашӯрота рафт (с.283). Корхона набуд, фақат як шаҳре мешавад гуфт (с.96).
Гоҳо феъли мешавад дар шакли инкорӣ оварда шудааст: Вақте ба зери он шахс назар андозад, одамро намешавад ташхис дод (с. 85.).
Дар ҳамин шакл феъли ёридиҳандаи намудан низ кор фармуда шудааст. Дар ин сурат феъли ёридиҳанда ҳиссаи номӣ қабул мекунад: таҳсил намудан, тарбият намудан, масалан, Порис (Париж) корхонаи одамсозӣ аст, ки ҳайвонро мешавад тарбият намуд (с.79). Таноси илму санъатро мешавад дар камоли осонӣ дар ин мактаб ва мадрасаҳо таҳсил намуд (с.79).
Баъзан феъли ёридиҳанда дар шакли аорист оварда шудааст, яъне феъли асосӣ шакли замони ҳозира-ояндаро ифода мекунад, феъли ёридиҳанда ҳам дар шакли замони ҳозира-ояндаи сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ оварда мешавад: За ҳам мешавад шахс як иморати чандин мартабаи солоиҳамӣ ба шакли манорааш хонад (с.85).
Таркибҳое низ дучор шуданд, ки дар онҳо феъли модалии тавонистан пеш аз феъли асосӣ омада ва шаклан асоси замони ҳозира бо префикси -ме- оварда мешавад. Дар ин сурат феъли тавонистан чун феъли бешахс омада бошад, феъли асосӣ бештар ба шакли масдари мухтасар оварда мешавад: метавон биҳишти рӯи замин гуфт (с.79). Ҳамин шакл дар забони адабии имрӯза дида мешавад:

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё