Зеҳн
Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.

Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа

ТаърихАдабиёт
Аз аввал хондан

Понздаҳ рӯз баъд аз тамошои манора ба дидани музей ва боғи вуҳуш рафтам (с. 85/86). Ибораи ҷаъбаи савт низ аз ибораҳои нави ибтидои асри ХХ ҳисобида мешавад. Шояд ин тарҷимаи калимаи граммофони русӣ бошад. Дар забони форсии имрӯза ибораи ҷаъбаи савт дар истеъмол аст: чанд адад сози дастӣ ва ҷаъбаи савт дар ҳар растаи бор гузоштаанд (с. 74).

Ибораи фонуси чароғи барқ тарҷума аз русӣ буда муодили лампочкаи электрики аст. Дар забони гуфтугӯӣ калимаи фонус маънои чароғро ҳам медиҳад.

Нависанда ба ҷои лампочкаи русӣ калимаи фонусро истеъмол намудааст: Баъд аз ғуруби офтоб ба тамоми бор чандин ҳазор фонуси чароғи барқ равшан мешуд (с. 74).

Ибораи хати расид низ аз ибораҳои нави забони асари нависанда ба ҳисоб меравад. Ибораи мазкур маънои забонҳатро дорад. Одатан ин ибора маъноеро ифода мекунад, ки ҳангоми шахси маҳбус ё бандиро аз ҷое ба ҷое бурда расонидан ва ё супоридан, аз он ҷо хате (яъне хати расид) гирифта мешавад, ки омада расидани он шахсро тасдиқ мекунад: Баъд аз расидан ба ҳабсхона тамоми асбоб ва ашёи бандаро гирифта бурданд ва худамро таҳвили бандибон намуда хати расид гирифта рафтанд (с. 143). Ҷои фомилӣ ҳам нисбатан аз ибораҳои нави забони асар ба ҳисоб меравад: Ҷои фомилӣ бисёр кам истеъмол мешавад (с. 144).

Мирзосироҷ ба ҷои ибораи ҷои кабуд ибораи ҷои сабзро истифода кардааст: Дар ин ваҳр ҷои сабз маъмул аст (с. 144). Ин ибора ихтирои нависанда нест, балки ба забони асар ба тарзи тақлид аз забони форсии Эрон иқтибос шудааст. Дар забони тоҷикӣ, ҳамон навъе ки маълум аст, аз аввал ҳам ба шакли ҷои кабуд маъмул буд.

Ҳамин тавр, мисолҳо шаҳодат медиҳанд, ки нависанда барои аниқ ифода намудани маъно ва моҳияти чизҳо, ҳодиса ва воқеаҳо дар қатори воситаҳои дигари лексикӣ калимаҳои русиро ҳам баъзан ва баъзан бо тағйироти хоси тоҷикӣ айнан кор фармудааст. Илова ба ин, бо истифодаи онҳо калима ва ибораҳои нав сохтааст ва бо ин роҳ таркиби луғавии забонро аз ҳисоби калимаҳои иқтибосӣ боз ҳам бой гардонидааст.

пешина
аз 159
навбатӣ