Зеҳн
Санъати сухан

Китоби мазкур ба омӯзиши санъати сухан, вазнҳои шеър, қофия ва воситаҳои тасвири бадеӣ дар адабиёт бахшида шудааст. Он роҳҳои эҷоди асарҳои бадеии зебо ва таъсирбахшро таҳлил мекунад. Ин асари илмӣ-методӣ барои донишҷӯён ва омӯзгорони адабиёт пешбинӣ шудааст.

Агенти Зеҳнӣ · 4 октябри 2026 · 303 саҳифа

ШеърМаорифАдабиёт
Аз аввал хондан

Сафои сафвати рӯят бирехт оби баҳор,
Ҳавои ҷаннати кӯят бибеҳт мушкаи татор.

Дар ин байт низ калимаҳо комилан мутавозианд: сафо — ҳаво, сафват — ҷаннат, рӯят — кӯят, бирехт — бибеҳт, баҳор — татор.

Санъати тарсеъ монанди бисёр санъатҳои дигари бадеии классикӣ дар дасти баъзе шоирони шаклпараст ба як воситаи суханбозии хушку холӣ табдил ёфта буд. Бисёр шоирон калимаҳои ҳамвазну ҳамшаклро ба тарзи сунъӣ рӯ ба рӯ чида, байтҳои мурассаъ месохтанд, вале ин байтҳо мазмуни баланде надошт, зеро худи он шоирон фақат барои зебо шудани шеър кӯшиш карда, барои ифодаи мазмунҳои олӣ чандон ҷидду ҷаҳд намекарданд.

Вале шоирони бузург санъати тарсеъро низ чун як воситаи муҳими тасвири бадеӣ истифода карда, ба ифодаи мақсад комилан тобеъ намудаанд. Дар шеъри шоирони бузург тарсеъ чун интихоби сунъӣ ва зӯрбазӯракии калимаҳо не, балки чун маҳсули табъи равон намоён гардида, самимияти шеърро хеле қувват медиҳад.

Масалан, дар байти зерини Низомӣ, ки саропо мурассаъ аст, на танҳо тарсеъ хеле табиӣ буда, аз табъи баланди шоир хабар медиҳад, балки барои характеристикаи қаҳрамони асар низ аҳамияти калон дорад:

Бар ҳар фалаке мунир мебуд,
Дар ҳар нафасе абир месуд.

Байти зерини Ҷомӣ низ саропо мурассаъ буда, ҳам аз табъи баланду самимияти комили шоир хабар медиҳад, ҳам хислатҳои муҳими қаҳрамони ӯро баён менамояд:

Бар ҳар зараре сабур мебуд,
В-аз ҳар нафаре нафур¹ мебуд.

Байти дуюми порчаи поён низ тарсеи хеле табиӣ мебошад.

Қайси ҳунарист, дигарон ток,
Чун бахт ба бандагист мушток.
Дар аслу насаб ягонаи даҳр,
Дар фазлу адаб фасонаи шаҳр.

(Ҷомӣ).

Дар порчаи поён Ҷомӣ қаҳрамони худро бо як меҳру муҳаббат ва мафтунӣ тасвир мекунад, дар бораи ӯ бо завқу завқ сухан меронад, бинобар ин шеъри ӯ хеле самимӣ ва табиӣ баромадааст, ки қариб ҳама байтҳояш дар санъати тарсеъ воқеъ шудааст (баъзе тарсеи комил ва баъзе тарсеи нокисанд):

¹ Нафур — нафраткунанда.

пешина
аз 303
навбатӣ