Зеҳн
Забони адабии ҳозираи тоҷик. Синтаксис

Китоби дарсии мазкур барои факултетҳои филологияи мактабҳои олӣ пешбинӣ шудааст. Он ба омӯзиши синтаксиси забони адабии ҳозираи тоҷик бахшида шудааст.

Агенти Зеҳнӣ · 5 октябри 2026 · 312 саҳифа

МаорифАдабиётТаҳсилот
Аз аввал хондан

инҳо иборат аст: аз даст доштан, аз миён гирифтан, аз бех бардоштан, аз пешонӣ бӯсидан ва ғайра.

д) Феъл амал, ҷузъи тобеъ масолеҳеро мефаҳмонад, ки ба воситаи ин амал аз он предмете сохта мешавад: аз хишт сохтан, аз пашм бофтан, аз мис рехтан, аз гелос пухтан ва амсоли инҳо.

е) Феъл амалеро мефаҳмонад, исм шахсеро нишон медиҳад, ки аз ӯ чизе пурсида ё гирифта мешавад: аз муаллим пурсидан, аз кассир гирифтан ва ғайра.

ж) Феъл ҳиссиёт ва ҳаяҷонро ифода менамояд, исм шахс ва ё предметеро нишон медиҳад, ки сарчашмаи ин ҳиссиёту ҳаяҷон ба он вобаста аст: аз ҷанг тарсидан, аз писар хавотир шудан, аз устод андеша кардан, аз падар тарсидан.

з) Феълҳои сухан рондан, нақл кардан, ҳикоя намудан, сӯҳбат кардан, ривоят кардан, фикр кардан ва монанди инҳо ба воситаи пешоянди аз номҳоеро ба худ тобеъ мекунанд, ки предмет ва мавзӯи суханро ифода менамоянд. Чунончи: Аммо ҳикояташ бароям ҳеҷ шавқовар набуд, вай аз бозор, аз дегҳои палав, аз нонҳои сафеду ширмол, аз кабобҳои хушбӯй сухан меронд (С. Улуғзода, Субҳи ҷавонии мо).

Ибораҳои феълие, ки аз исм ба воситаи пешоянди аз сурат ёфтаанд, ғайр аз тобишҳои маъноии мазкур, боз чанд маънои дигареро низ фаро мегиранд. Аммо шарҳи ҳамин маъноҳо ҳам нишон медиҳад, ки ибораҳои феълӣ вобаста ба маънои ҷузъҳо ва пешоянд мафҳумҳои мураккаби хеле гуногунро ифода мекардаанд.

II. Исм ва ҷонишин ба феъл ба воситаи пасояндҳо низ тобеъ мешаванд:

а) Ба воситаи пасоянди -ро. Ин пасоянд асосан барои ифодаи объекти бевосита хизмат мекунад. Изме, ки бо ин пасоянд ба феъл тобеъ шудааст, баробари маънои муайяни предметеро нишон медиҳад, ки таъсири амали феъли гузаранда бевосита ба он гузаштааст: китобро хондан, падарро даъват кардан. Исмро бо феъл пайванд намуда, ибораи феълӣ сохтани пасоянди мазкур бо ҳамин як далел равшан намоён мегардад, ки бо афтодани он аз исм ибора ба як шакли бемаъное табдил меёбад. Инро дар қиёси ибораи падарро даъват кардани ду ҷумлаи зерин мушоҳида намудан мумкин аст: Шодӣ падарашро ба сари дастурхон даъват кард — Шодӣ падараш ба сари дастурхон даъват кард. Аён аст, ки ҷумлаи сонӣ маъно надорад.

Пас, пасоянди -ро ҳам яке аз муҳимтарин воситаҳои ташкилкунандаи ибораҳои феълӣ ба шумор меравад. Пасоянди -ро гоҳо бо пешоянди ба ҳамвазифа шуда, барои нишон додани объекти бавосита хизмат мекунад: Абӯалиро ин сухан гарон омад (С. Айнӣ, Куллиёт). Фуромадам, ба ҷои ман харро бародарам савор шуд (С. Улуғзода, Субҳи ҷавонии мо). Ин ҳукумат

пешина
аз 312
навбатӣ