Забони адабии ҳозираи тоҷик (Қисми 1)

Китоби дарсии мазкур барои факултетҳои филологияи мактабҳои олӣ пешбинӣ шудааст. Он ба омӯзиши лексикология, фонетика ва морфологияи забони адабии ҳозираи тоҷик бахшида шудааст.
Агенти Зеҳнӣ · 5 октябри 2026 · 457 саҳифа
Шакли таърихии сифати феълии замони ҳозира (бо суффикси -он) ду хусусият дорад.
Сифатҳои феълии ин школ, ки аз феълҳои содда сохта шудаанд, ба сифати аслӣ гузашта, монандӣ сифатҳо ба вазифаи муайянкунанда ва ҳол меоянд: оби дурахшон ва бачаи хандон. Ӯ хандон меомад. Ин школ дар айни замон танҳо семантикаи феълии худро нигоҳ дошта меояд: Бачаҳо тӯрбаи алафи худро пуштора карда, гирёну нолон ҷониби деҳа раҳсипор шуданд (Улуғзода). Махсусӣ дар ҳолати такрор (давон-давон, тозон-тозон) маънои феълии он равшантар ифода мегардад: Давон-давон омадани Солеҳ моро дар ҳайрат гузошт (Чароғи ирфон). Агар сифати феълӣ (бо суффикси -он) аз феълҳои таркибии номӣ ва феълӣ сохта шавад, хусусияти феълиашро дар вазифаи ҳол нигоҳ дошта, шакли махсуси феъли ҳол мегардад: Ҷавонро кашолакунон бурданд (Р. Ҷалил). Пирак зери лаб хандакунон гуфт (Айнӣ). Пагоҳирӯзӣ буд, ӯ аз пеши дари Наимшоҳ гузашта истода як байти таронаеро тараннум кард (С. Улуғзода).
Шаклҳои сифати феълии замони гузашта ва ҳозираи муайян (бо суф. -а) дар ҷумла ҳам ба вазифаи муайянкунанда ва ҳам ҳол истифода мешаванд: Бачаи хандида. Вай хандида гуфт. Рӯзҳои гузашта истода. Аз болои теппа гузашта истода дид.
Аммо онҳо пеш аз ҳама сифати феълианд. Ба вазифаи муайянкунанда ва ҳол ифода шудани сифати феълӣ ва айнан ҳамин хел хусусияти сифати забони тоҷикӣ ҳодисаи хоси забон аст. Муқоиса кунед: Бачаи хуб. Духтарак хуб мехонад. Бачаи хандида. Саодат хандида гуфт.
Пас аз Революсияи Октябр ба муносибати бо забони гуфтугӯӣ хеле наздик шудани забони адабии миллии тоҷик сифатҳои феълии бо суффикси -гӣ (хондагӣ, мехондагӣ, хонда истодагӣ) дар забони адабии ҳозираи тоҷик васеъ истифода шуданд. Ин ҳодиса имкон дод, ки шаклҳои дигари сифатҳои феълӣ (бо суффикси -а) бештар, хусусан дар нутқи гуфтугӯӣ, ба вазифаи ҳол ҳам кор фармуда шуда, аломати феъли асосиро шарҳ диҳанд. Сифати феълии замони ҳозираи муайян амали бо хабар дар як замон воқеъгардидаро ифода мекунад: Гулрӯ гӯсоларо аз дари кӯча бароварда истода, пеш аз ҳама, ба бошишҳои аскарони сурх назар андохт (Р. Ҷалил). Вале сифати феълии замони гузашта амалеро ифода мекунад, ки пеш аз амали асосӣ (хабар) воқеъ аст: Аз қуллаҳои барфини кӯҳҳои Помиру Алай обҳои мусаффои нилгун кафқҳои сарди худро ба рӯи сангҳо пош дода сарозер мешаванд (Улуғзода).
Ҳамин вазифаи сифатҳои феълии замони гузашта ва ҳозираи муайянро ба назар гирифта, забоншиносон онҳоро сифати феълӣ-феъли ҳол ҳам номидаанд.
Феъли ҳол бо хусусияти морфологияш ба феъл, аз рӯи

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор