Ҳар сухан ҷоеву ҳар нуқта мақоме дорад

Китоб ба масъалаҳои муҳими фарҳанги сухан ва забони тоҷикӣ бахшида шудааст. Муаллиф дар он андешаҳои худро оид ба роҳҳои такомули забон ва тарзи баён баён мекунад.
Агенти Зеҳнӣ · 10 октябри 2026 · 393 саҳифа
ба забон ва тарзи баён аст. Шакли наве, ки имрӯз ба даст овардем, бояд боиси аз истеъмол баромадани шаклҳои мавҷуда ва маҳдуд шудани гуногуниву рангорангии онҳо нагардад, балки ба онҳо илова шуда, имкониятҳои забонро афзунтар созад. Он гоҳ мо бо қабули он шакли нав як қадам пеш мегузорем, вагарна чанд қадам ақиб хоҳем рафт.
АРЗ КАРДАН
Феъли арз кардан ба маънои изҳори кардан, баён кардан, гуфтан меояд. Лекин маънои он як тобиши нозук дорад. Ин тобиш аз ҳамин иборат аст, ки арз кардан масалан, сухани хурдсоле ба калонсолест, ки бо эҳтиром гуфта шудааст, муроҷиати эҳтиромкоронае ба касест, ки мӯътабар аст. Чунончи М. Хоҷаев гуфтааст:
«Шогирд хурсанд буд, ки чунин устоде дорад, ба як арз нияти ӯро фаҳмид». Ин ҷо арз (арз кардан) ба маънои гуфтан аст, вале гуфтани муқаррарӣ нест, балки гуфтанест, ки эҳтироми шогирдро ба устод ифода мекунад.
Аммо худи ҳамин нависанда дар ҷойи дигар гуфтааст: «Устод Сафой ба шогирдонаш арз кард, ки...» Ин тавр истифода шудани арз кардан дуруст нест. Калон ба хурд арз намекунад, балки фақат хурд ба калон арз мекунад, хурд нисбат ба калон ба арз мерасонад.
Аз ин рӯ, камина арз кардам гуфтан мумкин аст, аммо домулло арз карданд гуфтан мумкин нест, зеро аз рӯйи одоб нахоҳад буд. Шарти одоб ин аст, ки гӯем:
Домулло фармуданд, ки...
Метавон гуфт: Арз кунам, ки... Ман ба Шумо арз мекунам, ки... Аммо набояд бигӯем: Шумо ба ман арз мекунед... Мумкин аст гуфт: Чунонки камина арз кардам... Аммо набояд бигӯем: чунонки маърӯзачӣ арз кард...
Арз кардан гуфтани хоксорона, баодобона, эҳтиромкорона, оҷизона ва шикоятомез аст (ва арза, арзаи шикоят аз ҳамин ҷост). Бино бар ин дар ҷумлаҳои зерини М. Хоҷаев дуруст ба кор рафтааст: «Ба коргоҳам рафта арз мекунам»; «Ба болотар арз кардем»; «Меҳмонон арзи миннатдорӣ намуда, аз хона баромаданд».

Барномасозӣ
Ахбор
Олами Афсонаҳо