Боби 15. Вожанома: модел, harness ва агент

Боби 15. Вожанома: модел, harness ва агент

Дар бораи агентҳо истилоҳҳои зиёде истифода мешаванд, вале онҳоро кам касон шарҳ медиҳанд. Ин вожанома маънои муҳимтарини онҳоро бо забони сода мефаҳмонад. Мо на ҳамаи истилоҳҳоро, балки танҳо онҳоеро мегирем, ки бештар бо ҳам омехта мешаванд.

Ин истилоҳҳо ҳангоми сохтани агент ва ҳангоми кор бо абзорҳое мисли Claude Code, Codex ё Hermes Agent вомехӯранд. Бахши охир дар бораи омӯзонидани моделҳост ва бештар барои онҳое лозим аст, ки дар ин самт кор мекунанд.

Бисёре аз ин истилоҳҳо ҳанӯз таърифи ягона надоранд. Чаҳорчӯбаҳои гуногун як калимаро бо маъноҳои гуногун истифода мебаранд. Ҳадафи мо на «таърифи дуруст», балки тасаввури равшан додан аст.

Манбаъ: Agent Glossary, Hugging Face.

Мундариҷа

• Модел — Model
• Ҳавоза — Scaffolding
• Қабати иҷро — Harness
• Агент — Agent
• Муҳандисии контекст — Context Engineering
• Сиёсат — Policy
• Истифодаи абзорҳо — Tool Use
• Маҳоратҳо — Skills
• Зерагентҳо — Sub-agents
• Омӯзонидан — Training
  • Муҳит — RL Environment
  • Омӯзонанда — Trainer
  • Даври иҷро — Rollout
  • Мукофот — Reward

Модел — Model

Модел ҳамон модели бузурги забонӣ — LLM аст: матн мегирад ва матн медиҳад. Масалан, Claude, Qwen, GPT, Kimi ё DeepSeek.

Модел худаш хотира надорад ва дар давр кор намекунад. Ба як дархост ҷавоб медиҳад ва бозмеистад. Модел метавонад бигӯяд «ин абзорро даъват кун», аммо худаш онро иҷро карда наметавонад. Барои ин harness лозим аст.

Ҳавоза — Scaffolding

Калимаи англисии scaffolding маънои ҳавоза-ро дорад — чӯбу тахтае, ки ҳангоми сохтмон гирди бино мегузоранд. Дар агентҳо маънояш содда аст: scaffolding ҳама матнест, ки мо барои модел пешакӣ навиштаем. Модел онро дар ҳар қадам мехонад ва аз рӯи он кор мекунад.

Мисол: шумо корманди навро ба кор гирифтед. Ба ӯ се чиз медиҳед:

1. Дастурамал: «Ту ёрдамчии мағоза ҳастӣ. Ба мизоҷон боадабона ҷавоб деҳ.»
2. Рӯйхати асбобҳо: «Барои донистани нарх ба ҷадвали нархҳо нигоҳ кун. Барои фармоиш — ба дафтари фармоишҳо.»
3. Шакли ҳисобот: «Ҷавобро дар ин варақа нависед: ном, маҳсулот, нарх.»

Ин се чиз scaffolding аст. Барои модел онҳо чунин номида мешаванд:

• промпти системавӣ (system prompt) — модел кист ва чӣ бояд кунад;
• тавсифи абзорҳо — кадом абзорҳо ҳастанд ва кай онҳоро истифода бурдан мумкин аст;
• қолаби ҷавоб — ҷавоб бояд дар чӣ шакл бошад, то барнома онро хонда тавонад.

Scaffolding худаш ҳеҷ коре намекунад — ин танҳо матн аст. Корро harness мекунад, ки дар бахши навбатӣ шарҳ дода мешавад.

Қабати иҷро — Harness

Harness коди атрофи модел аст, ки агентро ба кор медарорад. Он се кор мекунад:

1. моделро даъват мекунад;
2. абзорҳоеро, ки модел талаб кардааст, иҷро мекунад ва натиҷаро ба модел бармегардонад;
3. муайян мекунад, ки кор тамом шуд ё боз як давр лозим аст.

Мисоли сода: дар чати оддӣ шумо аз модел код мегиред, онро худатон иҷро мекунед ва хаторо боз ба чат мефиристед. Дар ин ҳолат harness худи шумоед. Абзорҳое мисли Claude Code ё Cursor ҳамин корро худкор мекунанд: файлро худашон таҳрир мекунанд, санҷишро худашон иҷро мекунанд ва хаторо ба модел медиҳанд.

Фарқи scaffolding ва harness дар мисоли корманди нав:

• scaffolding — дастурамал, рӯйхати асбобҳо ва шакли ҳисобот, ки ба корманд дода шуд. Ин чизе аст, ки модел мехонад.
• harness — роҳбаре, ки ба корманд вазифа медиҳад, асбобро ба дасташ медиҳад, натиҷаро мегирад ва мегӯяд «боз кун» ё «бас». Ин чизе аст, ки корро ба ҳаракат меорад.

Ин фарқ бештар дар омӯзонидани модел муҳим аст. Дар суҳбати оддӣ ҳардуро якҷоя harness меноманд: ҳар чизе, ки модел нест. Ҳуҷҷатҳои Claude Code низ Claude Code-ро ҳамин тавр — қабати иҷро дар атрофи Claude — тавсиф мекунанд.

Муҳандисии harness (harness engineering) — тарҳрезии хуби ҳамин қабат аст: агент кай бояд бозистад, хатоҳо чӣ гуна коркард шаванд ва кадом маҳдудиятҳо онро аз роҳ берун намебароранд. Дар ин бора мақолаи Аддӣ Осмонӣ ва мақолаи OpenAI хондан мумкин аст.

Eval harness — қабати иҷро барои арзёбӣ. Он сенарияҳои собитро бо модел иҷро мекунад ва натиҷаҳоро сабт мекунад. Вазнҳои модел дар ин ҳол тағйир намеёбанд. Дар бораи он дар боби 11 муфассал гуфта шудааст.

Оркестратор (orchestrator) аз harness болотар меистад. Harness як моделро дар давр пеш мебарад, оркестратор бошад, кори чанд агентро ҳамоҳанг мекунад. Ҳар агент harness-и худро дорад.

Агент — Agent

Истилоҳ аз омӯзиши тақвиятӣ (RL) омадааст. Дар он ҷо агент мушоҳидаро мегирад ва амалеро интихоб мекунад. Муҳит ба амал ҷавоб медиҳад ва мушоҳидаи нав медиҳад. Ин давр такрор мешавад. Агентҳои LLM низ ҳамин тавр кор мекунанд.

Агенти LLM модел ва ҳамаи қисмҳои атрофи он аст. Он метавонад иттилоот гирад, қарор диҳад, амал кунад ва аз натиҷа барои қадами навбатӣ истифода барад.

Дар мисоли агенти барномасозӣ:

• промпти системавӣ, тавсифи абзорҳо ва қолаби ҷавоб — scaffolding;
• давре, ки моделро даъват мекунад, абзорҳоро иҷро мекунад ва бозистоданро муайян менамояд — harness.

Диаграммаи агент: модел, scaffolding, harness ва зерагент

Таҳиягарон одатан чунин менависанд:

Агент = Модел + Harness

Аз ин се хулоса мебарояд:

• Ду маҳсулот бо як модел метавонанд хеле гуногун кор кунанд, зеро harness-ҳояшон гуногунанд.
• Агентро бе иваз кардани модел, бо беҳтар кардани harness, беҳтар кардан мумкин аст.
• Модел, harness ва маҳсулот се чизи гуногунанд.

Муҳандисии контекст — Context Engineering

Муҳандисии контекст интихоби он аст, ки модел дар ҳар қадам чиро мебинад:

• промпти системавӣ;
• тавсифи абзорҳо;
• таърихи суҳбат;
• маълумоти ёфтшуда.

Ин кор як бор анҷом намеёбад: ҳар қадам ба қадами оянда таъсир мерасонад ва harness контекстро пайваста идора мекунад.

Хато дар контекст ҳангоми омӯзиш гарон аст: шояд моделро аз нав омӯзонидан лозим ояд. Ҳангоми истифода бошад, контекст танҳо матн аст — онро ислоҳ карда, аз нав оғоз кардан мумкин аст. Муфассалтар: курси муҳандисии контекст аз Hugging Face.

Хотира низ ба контекст марбут аст:

• Хотираи кӯтоҳмуддат — он чи дар давоми як кор дар контекст мемонад: суҳбат, натиҷаҳои абзорҳо, мулоҳизаҳо.
• Хотираи дарозмуддат — он чи берун аз модел нигоҳ дошта мешавад ва ҳангоми зарурат ба контекст бармегардад. Дар бораи он дар боби 12 гуфта шудааст.

Сиёсат — Policy

Policy рафтори агент аст: дар ҳар вазъият кадом амал чӣ қадар эҳтимол дорад.

Қисми ин рафтор дар вазнҳои модел аст, вале қисми дигараш аз scaffolding ва harness вобаста аст. Як модел бо дастур, абзор ва хотираи дигар метавонад тамоман дигар рафтор кунад.

Policy худи агент нест. Policy рафторро муайян мекунад, агент бошад, тамоми системаест, ки амал мекунад.

Истифодаи абзорҳо — Tool Use

Агент тавассути абзорҳо бо ҷаҳони беруна кор мекунад: API-ҳо, иҷрои код, пойгоҳи додаҳо, ҷустуҷӯи веб, файлҳо.

Модел дархостро дар шакли сохторёфта менависад. Harness онро мегирад, функсияи лозимаро иҷро мекунад ва натиҷаро ба контекст бармегардонад. Баъд давр идома меёбад. Дар бораи абзорҳо дар боби 3 муфассал гуфта шудааст.

Маҳоратҳо — Skills

Маҳорат (skill) бастаи тайёри дониш барои кори чандқадамӣ аст.

• Абзор як амал мекунад: «Ин фармонро иҷро кун».
• Маҳорат барои як ҳадаф ҳама чизи лозимаро ҷамъ мекунад: «Ин хаторо таҳқиқ кун, сабабашро ёб ва ислоҳ кун».

Маҳоратҳо танҳо ҳангоми зарурат бор мешаванд ва дар агентҳои гуногун истифода бурда мешаванд. Сарҳади абзор, маҳорат ва зерагент дар чаҳорчӯбаҳои гуногун гуногун аст.

Зерагентҳо — Sub-agents

Зерагент агентест, ки агенти дигар барои як зервазифа даъват мекунад. Он модел ва scaffolding-и худро дорад, мустақилона кор мекунад ва танҳо натиҷаро бармегардонад.

Фарқ:

• абзор — як функсия;
• маҳорат — бастаи дониш;
• зерагент — агенти пурра: фикр мекунад, абзор истифода мебарад ва метавонад зерагентҳои дигарро даъват кунад.

Агенти даъваткунандаро баъзан оркестратор меноманд.

Омӯзонидан — Training

Истилоҳҳои боло ҳам ба омӯзиш ва ҳам ба истифода дахл доранд. Чор истилоҳи поён танҳо ба омӯзиш марбутанд: агент вазифа иҷро мекунад, натиҷа баҳо мегирад ва вазнҳои модел нав мешаванд.

Диаграммаи омӯзиши тақвиятӣ: муҳит, омӯзонанда, даври иҷро ва мукофот

Муҳит — RL Environment

Муҳит он чизест, ки агент бо он кор мекунад. Муҳит амалро мегирад, ҳолати худро тағйир медиҳад ва мушоҳида бармегардонад. Дар агентҳои LLM амал одатан даъвати абзор аст.

Мисол — системаи файлҳо. Фармони

touch foo.txt

файли нав месозад, яъне ҳолати муҳитро тағйир медиҳад. Мушоҳида рӯйхати нави файлҳо мешавад.

Муфассалтар: роҳнамои муҳитҳои RL.

Омӯзонанда — Trainer

Trainer агентро беҳтар мекунад: агентро бисёр маротиба ба кор меандозад, натиҷаҳоро баҳо медиҳад ва вазнҳои моделро нав мекунад. Мисол: GRPOTrainer дар китобхонаи TRL.

Даври иҷро — Rollout

Rollout як кори пурраи агент аз оғоз то анҷом аст: агент чиро дид, чӣ кард ва дар ҳар қадам чӣ мукофот гирифт. Онро trajectory ё trace низ меноманд. Алгоритмҳои RL аз ҳамин сабтҳо меомӯзанд.

Мукофот — Reward

Мукофот баҳоест, ки нишон медиҳад натиҷаи модел беҳтар шуд ё не:

• санҷишпазир — verifiable: санҷишҳо гузаштанд ё не, ҷавоб дуруст аст ё не;
• омӯхташуда — learned: баҳои инсон ё баҳои LLM-довар;
• камбасомад — sparse: як баҳо дар охири кор;
• зич — dense: баҳо дар ҳар қадам.

Trainer аз ҳамин мукофот барои навсозии вазнҳои модел истифода мебарад.