Сайри сухан

Китоби мазкур маҷмӯи мақолаҳо оид ба масъалаҳои таърихию фарҳангӣ ва забоншиносӣ мебошад. Дар он таҳаввулоти таърихии баъзе аносир ва падидаҳои забонӣ таҳлил гардидаанд.
Агенти Зеҳнӣ · 24 октябри 2026 · 63 саҳифа
Мавриди таъкид аст, ки замони зуҳур, инкишоф ва ҷудошавии ҳар кадоме аз шохаҳои зикршуда ягона нест: яке пештар, дигаре баъдтар аз сарчашмаи аслӣ, яъне забони модарии ҳиндуаврупоӣ ба ҳайси яке аз зерсоҳаҳо вижагии муайяне касб намуда, дар навбати худ ибтидо ба силсилаи гӯйишҳо ва баъдан забонҳо тақсим шуданд. Чунин раванди тақсимгардӣ басо мураккаб буда, дар тӯли даврони дурудароз ҷараён гирифтааст. Чунончи, аз забони ҳиндуаврупоии қадим дар ҳазораи IV пеш аз милод нахустин маротиба гӯйиши анатолӣ (дар Осиёи Хурд) зуҳур намуд. Дувумин шохаи пайдогардида гӯйиши муштараки юнонӣ-арманӣ-орӣӣ ба шумори меояд. Ин шоха низ дар навбати худ ба зершохаҳои дигар ҷудо шуд, ки яке аз онҳо орӣист. Бахши орӣӣ низ, ки тадриҷан вусъати қаламрави сукунати намояндагони он ба мушоҳида мерасад, ба зербахшҳои гуногун тақсим гардид, ки яке аз онҳо орӣии миттанӣ буда, баъдан аз он шохаи ҳиндӣ зуҳур намуд. Бояд тазаккур дод, ки орӣии миттанӣ яке аз гӯйишҳои қадими орӣӣ маҳсуб мешуд.
Чун сухан аз қавми орӣ ва забони эшон ба миён омад, мехоҳем ба таври иҷмолӣ нуктаеро перомуни маънои вожаи «орӣ» гӯфзад намоем. Ағлаби соҳибони осори таҳқиқӣ одатан маънои калимаи «орӣ»-ро «наҷиб», «озод» шарҳ додаанд. Мехоҳем ба чунин маънидод ин шарҳ афзуда шавад, ки сарчашмаи ин вожа аз ноҳиди луғавии ar(i)o-и ҳиндуаврупоӣ буда, нахуст ба маънои «соҳиб» мустаъмал мегардид на баъдан ба маънои фавқуззикр ба кор рафт. Аммо ҳамин унсури луғавӣ баъди вуруд ба оилаи забонҳои финноугорӣ такроран дучори таҳаввулоти маъноӣ гардида, мафҳуми «банда, ғулом»-ро ифода кард, ки он сабабҳои муайяни таърихӣ дорад. Дар баёни маънои «кишварҳои дур, мавзеи сукунати зимистонии паррандагон» дар забони русӣ вожаи ирей/ирий мавриди истифода қарор дорад, ки он низ аз решаи ar(i)o-ст.
Дар мавриди сарзамини нахустини сукунати орӣиён байни пажӯҳишгарон ихтилофи назар вуҷуд дорад. Назари ба ҳақиқат наздик он аст, ки будгоҳи аслии орӣиён

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Дунё