Зеҳн
Сайри сухан

Китоби мазкур маҷмӯи мақолаҳо оид ба масъалаҳои таърихию фарҳангӣ ва забоншиносӣ мебошад. Дар он таҳаввулоти таърихии баъзе аносир ва падидаҳои забонӣ таҳлил гардидаанд.

Агенти Зеҳнӣ · 24 октябри 2026 · 63 саҳифа

ТаърихАдабиёт
Аз аввал хондан
  1. Баъзан аз решаи айни як воҳиди луғавии оригинал чанд шакл пайдо мегардад, ки яке аз онҳо гунаи туркишуда буда, танҳо дар гӯиши алоҳида истифода мешаванд, вале шакли дигар дар даврони классикии забони форсӣ-тоҷикӣ ба таври вусъатнок мустаъмал гардида, дар айни ҳол дар яке аз забонҳои эронӣ дар истифода аст. Ин ҷо мо вожаҳои чӯққӣ (чӯққӣ кардан) ва чакушро дар назар дорем. Бунёди ин калимаҳо асоси феъли čak/č (t) uk- буда, мафҳумҳои «зарба задан, таъсир расонидан»-ро ифода мекард. Доираи корбурди вожаҳои аз асоси мазкур зуҳуркарда басо фарох буда, аносири луғавии праславянии čakati, čakkoti «задан», русии гӯишии чакать «тақ-тақ кардан, задан» бо он иртибот дорад. Воҳидҳои луғавии чӯққӣ ва чакуш низ аз ҳамин асос буда, вожаи аввал, ба гумони мо, танҳо дар гӯиши шимолӣ, аммо калимаи чакуш ҳоло дар форсии муосир дар батни маънои «путк, болға» истифода мешавад, ки он идома аз даврони классикист:
    Гуфт: «Баҳри ман ҷиҳоз овардай, к-ояд ба кор?»
    Гуфт: «Оре, ҳам чакуш овардаам, ҳам калбатайп».
    (Пайматхони Олӣ 73, ҷ.2, с.520)

  2. Ҳодисаҳои дар даврони ҳозира илова ба маҳфуз мондани чунин аносир бо тобишҳои гуногуни маъноӣ дар ҳамаи забонҳои эронӣ боз дар забонҳои туркӣ густариши васеъ доштани онҳо низ ба мушоҳида мерасад. Ҳадафи мо ин ҷо сайри таърихии калимаи бола/бала аст. Бунёди ҳиндуеврупоӣ доштани воҳиди луғавии мазкур тахмин мешавад. Дар тӯли мавҷудияташ вожаи мазкур на танҳо дар доираи забонҳои эронӣ, балки берун аз он низ дучори таҳаввулоти маъноӣ гардидааст. Инро метавон дар мисоли маводи забонӣ (гӯиши) заза (bauran «кабутар»), литвонӣ (balandis «кабутар») ва монандӣ инҳо исбот кард. Чараёни ба таҳаввулоти маъноӣ дучор шудани ин вожаро метавон дар мисоли маводи забони ҳиндии қадим собит сохт. Агар шакли bala маънои «фарзандюн», ва balaka мафҳуми «кӯдак»-ро дошта бошад, пас ҳангоми корбурди ин калима ба гунаи balāgra маънои «кабӯтаракон»-ро ифода менамуд. Ин воҳиди луғавӣ инчунин дар таркиби калимаи аслан мураккаби

пешина
аз 63
навбатӣ