Ҳама чиз ба асосҳои хулосабарорӣ вобаста аст

Истидлоли дедуктивӣ

Арасту, файласуфи Юнони қадимро аксар вақт яке аз аввалин шахсоне мешуморанд, ки тарзи истидлолеро сабт кардааст, ки ба истидлоли дедуктивии имрӯза монанд аст.

Афлотун ва Суқротро низ аз ҷумлаи поягузорони он медонанд. Ҳамчунин далелҳое аз Миср ва Бобили қадим мавҷуданд, ки истифодаи боз ҳам пештари онро нишон медиҳанд.

Дар асл, новобаста аз он ки сабт шуда буд ё не, одамон ҳазорсолаҳо аз истидлоли дедуктивӣ истифода бурдаанд.

Ду мисоли сода, ки шояд ба давраи ғорнишинон тааллуқ дошта бошанд:

«Вақте аз осмон об мерезад ва ҳавз пур мешавад, ман барои нӯшидан об дорам. Ҳоло аз осмон об мерезад ва ҳавз пур шуда истодааст. Пас, барои нӯшидан об хоҳам дошт».

«Вақте ба оташ даст мерасонам, дард мекунад. Он ҷо оташ ҳаст. Агар ба он даст расонам, дард мекунад».

Чанд мисоли муосир:

«Вақте низоми роҳнамоии GPS масири муайянеро нишон медиҳад ва ман аз роҳи дигар меравам, он мегӯяд: “Масир аз нав ҳисоб карда мешавад”. Ҳоло ман гардишро гузарондам ва аз роҳи дигар меравам. Пас, GPS мегӯяд: “Масир аз нав ҳисоб карда мешавад”».

«Ҳар корманди нав бояд дар барномаи шиносоӣ барои кормандони нав иштирок кунад. Мо навакак корманди нав гирифтем. Пас, ӯ бояд дар ин барнома иштирок кунад».

«Дар дастам пиёлаест, ки дар он танҳо саққоҳои сурх ҳастанд. Агар ин гуфта дуруст бошад, ҳар саққое, ки аз он мегирам, сурх хоҳад буд».

Дар дедуксия гуфтаи ибтидоӣ ҳақиқати умумиро муайян мекунад. Дар асоси он метавон муайян кард, ки ҳолати мушаххас низ дуруст аст.

Мисоли классикӣ:

Ҳамаи одамон мирандаанд — ҳақиқати умумӣ.
Ман одам ҳастам.
Пас, ман ҳам мирандаам — хулосаи мушаххас.

Дар истидлоли дедуктивӣ:

• Ҳама чиз равшану қатъӣ аст. Номуайянӣ вуҷуд надорад. Гуфта ё дуруст аст ё нодуруст. «Баъзан», «шояд» ё «вобаста аст» вуҷуд надорад. Зарурати баҳс нест.
• Касе намегӯяд: «…аммо…». Агар гуфтаи ибтидоӣ — яъне асоси хулосабарорӣ — дуруст бошад, хулоса ҳамеша дуруст мешавад. Ҷойи баҳсу мунозира ё шубҳа намемонад.

Мутаассифона, аксари рӯйдодҳои зиндагӣ ин қадар қатъӣ нестанд. Рӯзҳои мо пур аз «шояд», «вобаста аст» ва «баъзан» мебошанд.

Ҳатто ибораҳое, ки дар онҳо «ҳамеша» ва «ҳеҷ гоҳ» мегӯем, одатан маънои мутлақ надоранд. Бештар «қариб ҳамеша» ва «қариб ҳеҷ гоҳ»-ро дар назар дорем.

Азбаски ҳақиқатҳои мутлақ чандон зиёд нестанд, имкони истифодаи дедуксия ҳам зиёд пеш намеояд.

Эҳтимол ин ибораро шунидаед:

«Дар зиндагӣ танҳо марг ва андоз қатъиянд».

Аммо медонем, ки баъзе одамон андоз намепардозанд. Пас, танҳо марг мемонад.

Ҳамаи одамон дар синни муайяне мемиранд. Ман одам ҳастам. Пас, рӯзе мемирам.

Шояд имрӯз ин дуруст бошад. Аммо метавон баҳс кард, ки бо пешрафти тиб ва технология ҳатто ин ҳақиқат ҳам мутлақ нест.

Истидлоли индуктивӣ

Истидлоли индуктивӣ низ таърихи тӯлонӣ дорад. Дар замонҳои қадим шояд чунин истифода мешуд:

«Вақте боқимондаи ҷасади ҳайвонро берун аз ғор мегузорам, одатан ҳайвони дигареро ҷалб мекунад, ки барои хӯрдан мувофиқ аст. Пас, ҷасади ҳайвонро берун аз ғор мегузорам ва эҳтимол ҳайвони дигари хӯрданиро ҷалб мекунад».

Чанд мисоли муосир:

«Дар даҳ суҳбати охир бо роҳбарам ҳар дафъа кори бештар гирифтам. Бояд дар бораи ин лоиҳа бо ӯ суҳбат кунам, аммо эҳтимол боз кори бештар медиҳад. Пас, назди ӯ намеравам!»

«Дар гузашта, вақте нархҳоро баланд мекардем, маркази тамоси муштариён зангҳои хеле бештар мегирифт. Ҳафтаи оянда нархҳоро баланд мекунем. Пас, эҳтимол маркази тамос зангҳои бештар мегирад».

«Вақте саҳар, дар соати серҳаракатии роҳҳо, борон меборад, ба кор дертар мерасам. Пешгӯии обу ҳавои имшаб мегӯяд, ки пагоҳ саҳар дар вақти серҳаракатӣ борон меборад. Пас, эҳтимол барои расидан ба кор вақти бештар сарф мекунам».

Дар истидлоли индуктивӣ асоси ибтидоӣ аз маҷмӯи ҳолатҳои мушаххас — бисёр вақт аз таҷрибаҳо — иборат аст. Аз онҳо барои ҳолатҳои оянда хулосаи умумӣ мебароред.

Ҳар қадар ҳолатҳои мушаххаси такроршуда бештар бошанд, боварии шумо ба такрор шудани натиҷа зиёдтар мешавад.

Масалан, муштарӣ занг зада мегӯяд:

«Фикр мекунам маҳсулоти шумо мушкил дорад. Онро аз қуттӣ баровардам ва дидам, ки кафидааст».

Оё давида ба бахши истеҳсолот меравед ва фарёд мезанед, ки ҳамаи маҳсулот нуқсондор аст? Албатта, не.

Аммо агар дар як соат аз 100 муштарӣ занг гиред ва ҳама бигӯянд:

«Маҳсулотро аз қуттӣ баровардам ва он кафида буд»,

чӣ мешавад?

Акнун эҳтимол ҳанӯз пеш аз тамом кардани суҳбат ва гуфтани «Ташаккур, ҳозир инро месанҷам» ба сӯйи бахши истеҳсолот мешитобед.

Як маҳсулоти кафида метавонад танҳо натиҷаи осеб ҳангоми интиқол бошад. Аммо 100 занг дар як соат дар бораи маҳсулоти кафида нишон медиҳад, ки эҳтимоли мавҷуд будани мушкил зиёд аст.

Мо маҷмӯи гуфтаҳо ё ҳолатҳои ибтидоиро асоси хулосабарорӣ меномем: муштарӣ дар бораи маҳсулоти кафида занг зад.

Натиҷа — «маҳсулот нуқсон дорад» — хулоса мебошад.

Ҳар қадар асос қавитар бошад — масалан, ба ҷойи як муштарӣ 100 нафар аз мушкил хабар диҳанд — боварии мо ба хулоса бештар мешавад:

«Мо воқеан мушкил дорем».

Чанд нуктаи муҳимро бояд дар хотир дошт:

• Дар истидлоли индуктивӣ натиҷа кафолат дода намешавад. Танҳо эҳтимоли рӯй додани он вуҷуд дорад. Дар мисолҳои боло шояд ҳайвони дигар пайдо нашавад, роҳбар ба шумо кори бештар надиҳад ё маркази тамос ин дафъа зангҳои бештар нагирад. Шумо ҳеҷ гоҳ комилан мутмаин нестед.
• Қариб тамоми фикрронии шумо индуктивӣ аст. Мо ҳар рӯз бо ҳамин роҳ ҳазорҳо хулоса мебарорем. Масалан, рӯзатон аз ба хулоса омадан дар бораи аз ҷойгаҳ хестан оғоз мешавад.
• Ҳар қадар асоси ибтидоӣ қавитар бошад, натиҷа эҳтимолтар ва боварии шумо бештар мешавад.

Гарчанде дар ҷаҳони воқеӣ чизҳои қатъӣ каманд, бисёр чизҳо эҳтимоли баланд доранд.

Вақте чизе комилан қатъӣ нест, барои хулосабарорӣ аз истидлоли индуктивӣ истифода мебарем.

Дар ҳолати фикрронии худкор ҳар рӯз ҳазорҳо хулоса мебароред: чӣ пӯшед, чӣ бихӯред, аз кадом роҳ равед ва чӣ бигӯед. Қариб ҳамаи ин қарорҳоро тавассути раванди индуксия мегиред.

Ҳама чиз ба асосҳои хулосабарорӣ вобаста аст

Дар хотир доред: ҳар қадар маҷмӯи гуфтаҳои ибтидоӣ — асоси хулосабарорӣ — қавитар бошад, натиҷа эҳтимолтар ва боварии мо бештар мешавад.

Асоси хулосабарорӣ аз ҷузъҳои зерин иборат аст:

• далелҳои воқеӣ;
• мушоҳидаҳо;
• таҷрибаҳо;
• боварҳо;
• фарзияҳо.

Ҳама чиз ба ҳамин асос вобаста аст. Раванд аз ин ҷо оғоз мешавад ва он пояи ҳар хулосаест, ки мебароред.

Гарчанде ҳанӯз бояд ин мафҳумҳоро таъриф кунем, расми 15.1 нишон медиҳад, ки ҳар кадомро чӣ гуна дар асоси хулосабарории худ истифода мебаред ва чӣ гуна аз онҳо хулоса пайдо мешавад.

Расми 15.1. Раванди хулосабарорӣ.

Шумо бо такя ба далелҳои воқеӣ, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо фарзияҳо месозед. Сипас ба хулосае мерасед, ки аз филтри боварҳои шумо гузаштааст.

Пас аз таърифи ин ҷузъҳо, дар боби «Хулоса: якҷо кардани ҳамаи ҷузъҳо» ба ин диаграмма бармегардем.

Нуктаи асосӣ

Қариб тамоми фикрронии мо истидлоли индуктивӣ аст.

Ин раванд аз асосе оғоз мешавад, ки далелҳои воқеӣ, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзияҳоро дар бар мегирад.

Ҳар қадар ин асос қавитар бошад, боварии шумо ба хулосаи баровардаатон бештар мешавад.

Акнун панҷ ҷузъи ин асосро — он чизеро, ки то ҳол «гуфтаи ибтидоӣ» меномидем — ва тарзи кори онҳоро муфассалтар баррасӣ мекунем.

Омодаед? Аз далелҳои воқеӣ оғоз мекунем.