Далелҳои воқеӣ

Далели воқеӣ ҳақиқати мутлақ аст

Дар тафаккури интиқодӣ мо далели воқеӣ-ро «ҳақиқати мутлақ» таъриф мекунем. Дар бораи далелҳои воқеӣ баҳсе вуҷуд надорад.

Шумо ҳозир ин матнро мехонед — ин далели воқеист.

Далелҳои воқеӣ овоза, ақида ё гуфтаҳои аз дигарон шунидашуда нестанд.

Аммо вақте касе мегӯяд: «Инҳоянд далелҳо», ин маънои онро надорад, ки гуфтаҳои баъдии ӯ ҳатман воқеиятанд.

Мунозираи охирини номзадҳои президентӣ ё ҳар баҳси дигари сиёсиро ба ёд оред. Ҳар ду номзад мегуфтанд: «Инҳоянд далелҳо», вале гуфтаҳояшон ба ҳам зид буданд.

Агар далелҳо воқеан ҳақиқати ягона бошанд, наметавонанд ба ҳам зид бошанд. Пас, он чизҳое, ки номзадҳо ҳамчун далел пешниҳод мекарданд, дар асл далели воқеӣ набуданд. Ҳатто рӯзи дигар дар рӯзнома хондан мумкин буд, ки «далелҳо»-и онҳо то чӣ андоза ғайривоқеӣ буданд.

Вақте чизеро такрор ба такрор мешунавед, шояд иштибоҳан онро далели воқеӣ шуморед. Вақте шахси бисёр боэътимод чизе мегӯяд, шояд гумон кунед, ки гуфтааш далел аст.

Дар ҳар ду ҳолат он метавонад воқеият бошад. Аммо то вақте надонед, ки маълумот дуруст аст, эҳтимол далели воқеӣ набошад.

Далелҳои воқеӣ қисми бисёр муҳими асоси хулосабарории шумо мебошанд.

Азбаски онҳо ҳақиқати мутлақанд, метавонед бо итминон ба онҳо такя кунед, аз онҳо истифода баред ва онҳоро баён намоед. Ин асоси хулосабарориро қавӣ мекунад.

Агар хулосаҳоятонро танҳо бар далелҳои воқеӣ бунёд кунед, метавонед ба хулосаҳои хеле боэътимод бирасед.

Далелҳои воқеӣ аксар вақт асоси истидлоли дедуктивӣ мебошанд. Гарчанде имкони истифодаи дедуксия зиёд пеш намеояд, вақте онро истифода мебаред, ба хулосаҳои дуруст мерасед.

Математика бар далелҳои воқеӣ асос ёфтааст. Қонунҳо ва қоидаҳоро низ аксар вақт ҳамчун далел истифода мебаранд. Илм қоидаҳоеро таҳия мекунад, ки то замони исбот шудани хилофашон воқеият ҳисоб мешаванд.

Мутаассифона, далелҳои воқеӣ чандон зиёд нестанд.

Мо наметавонем дар бораи оянда комилан мутмаин бошем. Азбаски далели воқеӣ ҳақиқати мутлақ аст, ҳеҷ гуфтае дар бораи рӯйдоди оянда далели воқеӣ нест.

Агар касе дар бораи оянда чизе бигӯяд, новобаста аз мазмунаш, он наметавонад далели воқеӣ бошад.

Масалан:

«Пагоҳ Офтоб дар ягон нуқтаи Замин нур мепошад».

Оё ин далели воқеист?

Гарчанде эҳтимолаш бисёр баланд аст, кафолате вуҷуд надорад, ки пагоҳ Офтоб ҳанӯз вуҷуд дошта бошад. Он метавонад таркад ё имшаб астероиде Заминро нобуд кунад.

Ҳар ду ҳолат ниҳоят камэҳтимоланд. Аммо азбаски имконпазир шуморида мешаванд, намегузоранд, ки гуфтаи «Пагоҳ Офтоб ба Замин нур мепошад» далели воқеӣ ҳисоб шавад.

Акнун ин ҷумларо баррасӣ мекунем:

«Ман пагоҳ соати 8:00-и саҳар ҷаласа дорам».

Оё ин далели воқеист?

Шояд чунин фикр кунед, аммо не. Сабабҳои зиёде вуҷуд доранд, ки ҷаласа метавонад баргузор нашавад.

Агар бигӯед:

«Дар тақвими ман ҷаласае сабт шудааст, ки оғози он барои соати 8:00 таъйин шудааст»,

ин далели воқеӣ мебошад. Шумо медонед, ки ин дуруст аст. Аммо кафолате нест, ки худи ҷаласа баргузор мешавад.

Ин гуфта чӣ гуна аст?

«Ман барои ба кор гирифтани корманди нав дархости фаъоли тасдиқшуда дорам ва 15 тарҷумаи ҳолро дидаам».

Агар ин гуфта дуруст бошад, далели воқеист.

Аммо ин маънои онро надорад, ки ҳатман касеро ба кор мегиред ё дархости қабули корманд фаъол мемонад. Ҳатто маънои онро надорад, ки тарҷумаи ҳолҳоро бодиққат баррасӣ кардаед — шояд танҳо онҳоро дида бошед.

Акнун ин ҷумларо мегирем:

«Муштарие занг зада гуфт, ки аз қоидаи нави дар номаи ширкат шарҳдодашуда норозӣ аст».

Агар «муштарӣ»-ро шахсе муайян кунед, ки аз ширкататон чизе харидааст ва зангзананда воқеан чизе харида бошад, муштарӣ доштани шумо далели воқеист.

Ин ки ширкататон дар бораи қоидаи нави ҳаққи тамдиди хизматрасонӣ нома фиристодааст, далели воқеист.

Ин ки муштарӣ занг зада, норозӣ буданашро баён кардааст, низ далели воқеист.

Аммо оё ӯ воқеан норозист?

Шояд танҳо барои гирифтани нархи беҳтар чунин мегӯяд. Шояд эҳсосаш дар асл ноумедӣ бошад ё шояд сахт изтироб дошта бошад.

Ин ки ӯ худро норозӣ номид, далели воқеист. Аммо наметавонед бо қатъият бигӯед, ки воқеан норозӣ аст.

Барои маънидод кардани калимаи «норозӣ» имкониятҳои зиёде вуҷуд доранд.

Дар хотир доред: агар гуфта баҳс ба вуҷуд орад — масалан, дар ин ҳолат «Ӯ то чӣ андоза норозист?» — мо онро далели воқеӣ наменомем.

Бо далелҳои воқеӣ аз саволи «Ин чӣ аҳаммият дорад?» истифода баред

Вақте касе иддао мекунад, ки далел пешниҳод менамояд, яке аз усулҳои муфиди равшанӣ саволи зерин аст:

«Ин чӣ аҳаммият дорад?»

Ин савол имкон медиҳад, ки аҳаммияти далели мавриди баррасиро ошкор кунед.

Гуфтаи «15 тарҷумаи ҳолро дидаам»-ро ба ёд оред. Аҳаммияти он метавонад чунин бошад:

• ёфтани довталаби муносиб душвор аст;
• бояд манбаи дигари ҷустуҷӯи довталабонро пайдо кунед;
• ё ин хабари хуб аст, зеро шояд танҳо дирӯз дархости қабули кормандро фаъол карда бошед.

Далели воқеӣ ё не?

Биёед гуфтаҳои зеринро, ки ҳамчун далел пешниҳод шудаанд, баррасӣ кунем.

«Вақте аз муштарӣ пурсидем, ки хизматрасониро чӣ гуна беҳтар кунем, ӯ гуфт: “Маҳсулотатонро дар панҷ рӯз ё камтар аз он расонед”».

Дар ин ҷо далели воқеӣ чист?

Иқтибоси мустақими сухани муштарӣ далели воқеист. Аммо қисми воқеӣ худи гуфтаи ӯст, на ҳатман маъное, ки мо аз он мебарорем.

Муштарӣ гуфт, ки маҳсулотро дар панҷ рӯз ё камтар расонем. Бо вуҷуди ин, шояд аз расонидан дар шаш рӯз ҳам қаноатманд шавад.

«Дар берун борон меборад».

Ман медонам, ки ин дуруст аст, зеро дар берун истодаам, борон ба сарам меборад ва тар шуда истодаам.

«Борон меборад» далели воқеист.

«Ҳоло барои анҷоми ин вазифа ба ҳисоби миёна тақрибан ду соат сарф мекунем».

Агар додаҳо дуруст бошанд, ин далели воқеӣ мебошад.

«Агар ин шартномаро ба даст орем, бояд панҷ нафарро ба кор гирем».

Ин далели воқеӣ нест, зеро ба оянда дахл дорад.

Шояд воқеан панҷ нафар лозим шавад, аммо шояд не. Эҳтимол шахси муносиберо ёбед, ки кори ду нафарро иҷро мекунад. Шояд касе аз кор равад ва ба шумо шаш корманди нав лозим шавад.

«Баъзе одамон дар муошират чандон моҳир нестанд».

Далели воқеист ё не?

Мо ҳама аз рӯйи фаҳмиши шахсии худ дар бораи муоширати хуб медонем, ки ин гуфта дуруст аст. Ҳама бо одамоне вохӯрдаем, ки онҳоро дар муошират чандон моҳир намешуморем.

Пас, оё ин далели воқеист? Оё комилан дуруст аст? Оё саволу баҳс ба вуҷуд меорад?

Яке аз саволҳо чунин буда метавонад:

«Аз “дар муошират моҳир будан” чӣ маъно доред?»

То вақте ин мафҳумро муайян накунем, гуфтаи мазкур далели воқеӣ ҳисоб шуда наметавонад.

Нуктаи асосӣ

Далелҳои воқеӣ яке аз ҷузъҳои асоси хулосабарорӣ мебошанд ва ҳақиқати мутлақанд.

Далелҳои воқеӣ зиёд нестанд. Рӯйдодҳои оянда ва пешгӯиҳо далели воқеӣ шуда наметавонанд.

Далели воқеӣ баҳсбарангез нест. Он «эҳтимолаш бисёр баланд аст» намебошад — балки сад дарсад дуруст ва қатъӣ аст.

Агар чизе далели воқеӣ набошад, пас чист?

Дар ҳамин ҷо ба мушоҳидаҳо мерасем.