Таҷрибаҳо

Таҷрибаҳои шумо

Таҷрибаҳо эҳтимол аз арзишмандтарин дороиҳои шумо бошанд, зеро онҳо аз ҳамаи ҳолатҳое иборатанд, ки шумо шахсан дар онҳо иштирок кардаед. Агар дар он ҷо будед, агар ҳодиса бо худатон рӯй дода бошад ё онро бо чашми худ дида бошед — ин таҷриба аст.

Таҷрибаҳо танҳо ба гузашта тааллуқ дошта метавонанд. Ҳарчанд онҳо барои шумо комилан воқеӣ ҳастанд, фаромӯш накунед: мағзи шумо баъзе чизҳоро аз худ месозад, баъзеро аз хотир мебарорад ва баъзеи дигарро таҳриф мекунад. Танҳо аз сар гузаронидани як ҳодиса маънои онро надорад, ки тафсири шумо аз он бо тафсири шахси дигаре, ки айнан ҳамон ҳодисаро таҷриба кардааст, яксон бошад.

Масалан, ду нафар метавонанд дар тарабхона як хел хӯрок фармоиш диҳанд. Пас аз баромадан яке мегӯяд: «Хӯроку тарабхона бисёр хуб буданд». Дигаре мегӯяд: «Ба ман маъқул нашуд. Хӯрок миёна буд ва дар он ҷо ғалоғулаи зиёд буд».

Муҳокимаи моро дар бораи холӣ кардани сатили худ дар хотир доред? Ана барои чӣ фаҳмидан ва донистани он ки дар сатили шумо чӣ ҳаст, ин қадар муҳим аст: муҳтавои сатили шумо аз таҷрибаҳоятон пайдо мешавад ва таҷрибаҳо дар хулосабарории шумо нақши калон доранд.

Агар аз муҳтавои сатили худ огоҳ набошед, пас аз таҷрибаҳое ҳам огоҳ нестед, ки шуморо ба хулосаи муайян мерасонанд. Дар натиҷа доираи хулосаҳои имконпазири шумо маҳдуд мешавад. Агар аз он огоҳ бошед ва муҳтавои сатилро дур карда тавонед — ё ҳадди ақал муддате онро канор гузоред — доираи хулосаҳои имконпазири шумо хеле васеъ мешавад. Он гоҳ метавонед андешаҳои наверо пайдо кунед, ки одатан онҳоро рад мекардед.

Масалан, фарз кунед, қаблан бо шахсе сарукор доштед, ки ба ҳамкорӣ майл надошт ва шояд ҳатто каме дағалона рафтор мекард. Ин таҷриба дар сатили шумо ҷой гирифтааст, ҳарчанд намедонед, ки сабаби муносибати он шахс чӣ буд.

Акнун ба шумо аз ҳамон шахс маълумоте лозим мешавад. Агар сатили шумо холӣ набошад, шояд бо муносибати сарду расмӣ ба ӯ муроҷиат карда, танҳо бигӯед: «Лутфан, ин маълумотро ба ман дода метавонед?»

Аммо агар сатили худро холӣ карда бошед ва тавре рафтор кунед, ки гӯё он муоширати пешина ҳеҷ гоҳ рух надодааст, шояд чунин бигӯед: «Салом. Мехостам пурсам, ки метавонед ба ман кумак кунед? Ман бояд ҳафтаи оянда як лоиҳаро супорам ва ба ин маълумот ниёз дорам. Метавонед дар ин кор ёриам диҳед?»

Бо сатили холӣ хулосаи шумо дар бораи тарзи дархости кумак аз ин шахс хеле дигар мешавад. Шояд муносибати ӯ ба ҳамкорӣ низ дигар шавад.

Ин чанд мисол барои фарқ кардани мушоҳида аз таҷриба кумак мекунад:

• Касе ба шумо мегӯяд: «Дар берун борон меборад». Ин мушоҳида аст.
• Агар худатон дар берун зери борон истода бошед ва бигӯед: «Дар берун борон меборад», ин таҷриба аст.
• Дар хабарҳои шабона мегӯянд, ки фардо роҳе, ки шумо аз он ба кор меравед, таъмир мешавад. Ин мушоҳида аст.
• Дар рӯзномаи саҳарӣ менависанд, ки имрӯз роҳе, ки шумо аз он ба кор меравед, таъмир мешавад. Ин ҳам мушоҳида аст.
• Шумо бо роҳи маъмулии худ ба кор меравед ва мебинед, ки корҳои таъмирӣ идома доранд. Ин таҷриба аст.
• Ҳамкоратон мегӯяд: «Пагоҳ мо ҷаласа дорем». Ин далел шуда наметавонад, зеро ба оянда дахл дорад ва шумо намедонед, ки ҷаласа воқеан баргузор мешавад ё не. Таҷриба ҳам шуда наметавонад, зеро ҳанӯз дар оянда аст. Пас, ин мушоҳида мебошад.

Барои такрор:

• Далелҳо ҳақиқатҳои мутлақанд.
• Мушоҳидаҳо ҳақиқатҳои мутлақ нестанд ва шумо онҳоро шахсан таҷриба накардаед.
• Таҷрибаҳо чизҳое мебошанд, ки шумо бевосита аз сар гузаронидаед.

Хуб, ин чӣ аҳаммият дорад?

Акнун биёед аз тарафи дигар ба масъала назар кунем, каме тафаккури интиқодиро ба кор барем ва бипурсем: «Хуб, ин чӣ аҳаммият дорад?» Яъне, чӣ фарқ дорад, ки чизе далел аст, мушоҳида аст ё таҷриба? Чаро ин муҳим аст?

Далел ҳақиқати мутлақ аст, бинобар ин метавонед ба он такя кунед. Муқаддимаи истидлоле, ки далелҳоро дар бар мегирад, метавонад хеле қавӣ бошад ва хулосаҳои бар он асосёфтаро хеле боэътимод гардонад.

Мушоҳидаҳо одатан нисбат ба таҷрибаҳои шахсии мо вазни камтар доранд. Мо бештар ба чизе бовар мекунем, ки худамон шоҳиди он шудаем, назар ба он чи дигарон мегӯянд, махсусан вақте дар он масъала таҷрибаи шахсӣ дорем.

Мушоҳидаҳо муҳокимаро дар бораи дараҷаи боэътимодии худ ба миён меоранд. Онҳо метавонанд аз бофтаҳои тамоман беасос то маълумоте бошанд, ки эҳтимоли дуруст буданаш хеле баланд аст. Таҷрибаҳо бошанд, муҳокимаро дар бораи он ба миён меоранд, ки то чӣ андоза зуд-зуд такрор мешаванд, ба масъалаи мавриди баррасӣ чӣ иртибот доранд ва вазъи онро то чӣ андоза инъикос мекунанд.

Нуктаи асосӣ

Таҷрибаҳо ҳодисаҳое мебошанд, ки шумо воқеан дар онҳо ҳузур доштаед, кореро анҷом додаед ё ҳадди ақал барои анҷом додани он кӯшиш кардаед ё шоҳидаш шудаед. Иштироки шумо маънои онро надорад, ки онро ба ягон тарз таҳриф накардаед, аммо шумо онро аз сар гузаронидаед.

Ҳар қадар дар масъалаи муайян таҷрибаи бештар дошта бошед, муқаддимаи истидлоли шумо ҳамон қадар қавитар мешавад. Таҷрибаҳо бисёр арзишманданд, аммо дар тафаккури интиқодӣ набояд танҳо ба онҳо такя кард. Аз ин рӯ, ҳангоми истифодаи онҳо ҳушёр бошед.

Дар боби 21 — «Хулоса: ба ҳам овардани ҳамаи ҷузъҳо» — мо ин ҷузъҳои гуногуни муқаддимаи истидлолро истифода мебарем ва вазни ҳар кадомро месанҷем, то ба хулоса расем. То он вақт ҳамроҳи мо бимонед, зеро боз ду ҷузъи дигар боқӣ мондааст: боварҳо ва фарзҳо.

Машқҳо барои фарқ кардани далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо

Инҳо далеланд, мушоҳидаанд ё таҷриба?

1. Касе ба шумо мегӯяд: «Вой, дар берун роҳҳо хеле сермошинанд!»
2. Шумо мошин меронед ва мегӯед: «Вой, роҳҳо хеле сермошинанд!»
3. Шумо аз назди аломати роҳе мегузаред, ки дар он навишта шудааст: «Дар пеш роҳбандӣ аст».
4. Лоиҳаҳои мо ҳамеша дер анҷом меёбанд.
5. Ман навакак бо як муштарӣ суҳбат кардам. Ӯ гуфт, ки хизматрасонии мо аз ҳамаи хизматрасониҳое, ки то ҳол истифода кардааст, беҳтар аст.
6. Соатҳои кори мағоза дар лавҳа нишон дода шудаанд ва дар он навишта шудааст: «Соати 9:00-и саҳар боз мешавад».
7. Мағоза соати 9:00-и саҳар боз мешавад.
8. Ман ба мағоза рафтам ва дари он қулф буд.
9. Таъминкунандаи мо гуфт, ки молро дар давоми се рӯз ба мо мерасонад.
10. Дар гузашта, вақте таъминкунандаи мо мегуфт, ки молро дар давоми се рӯз мерасонад, ман ҳамеша медидам, ки мошини боркаш пас аз як ё ду рӯз меомад.

Ҷавобҳо

1. Далел ва мушоҳида. Ин ки ӯ чунин гуфтааст, далел аст. Аммо сермошин будани роҳ мушоҳида аст. Он чизе, ки барои ӯ сермошинӣ ҳисоб мешавад, шояд барои шумо танҳо андаке зиёд будани ҳаракати мошинҳо бошад.

2. Таҷриба. Шумо дар он ҷо ҳастед. Сермошин будани роҳ ҳанӯз далел нест, зеро ин мафҳуми нисбӣ аст. Аммо аз назари шумо роҳ сермошин аст.

3. Далел ва мушоҳида. Ин ки дар аломати роҳ «Дар пеш роҳбандӣ аст» навишта шудааст, далел аст. Аммо худи мавҷудияти роҳбандӣ, монанди ҷавоби якум, мушоҳида мебошад.

4. Мушоҳида. Боз ҳамон калимаи «ҳамеша» истифода шудааст. Шумо намедонед, ки ин комилан дуруст аст ё не.

5. Таҷриба ва мушоҳида. Шумо суҳбатро шахсан таҷриба кардаед. Аммо он чи муштарӣ ба шумо гуфтааст, барои шумо мушоҳида аст.

6. Далел ва мушоҳида. Ин ки дар лавҳаи соатҳои корӣ соати 9:00 навишта шудааст, далел аст. Аммо ин ки мағоза воқеан соати 9:00 боз мешавад, мушоҳида мебошад.

7. Мушоҳида. Инро кӣ мегӯяд?

8. Таҷриба. Шумо дар он ҷо будед. Дар қулф буд.

9. Мушоҳида. Шумо намедонед, ки воқеан чунин мешавад ё не.

10. Таҷриба. Шумо дар он ҷо будед. Ин мисол нишон медиҳад, ки чӣ тавр метавонед воқеаҳоро таҳриф кунед ва чаро ин изҳорот далел ҳисоб намешавад. Дар ҷумла гуфта шудааст: «Ман ҳамеша медидам…» Шояд ин дуруст бошад. Шояд танҳо фикр кунед, ки дуруст аст, аммо он як дафъаеро, ки мол пас аз чор рӯз расида буд, аз хотир бароварда бошед.