Боварҳо

Боварҳо — низоми арзишҳои шумо

Дар охири соли 2012, дар як мусобиқаи байналмилалии давидан ба масофаи дароз дар Испания, давандаи кениёӣ Абел Мутай дар ҷойи аввал буд ва испанӣ Иван Фернандес Аная аз паси ӯ медавид. Бо ягон сабаб — шояд аз тарзи аломатгузории роҳ — Мутай гумон кард, ки нуқтаи анҷоми мусобиқа тақрибан даҳ метр пештар аз хатти воқеии марра аст. Ӯ суръаташро кам карда, аз давидан бозистод.

Тамошобинони испанӣ кӯшиш карданд иштибоҳашро ба ӯ фаҳмонанд, аммо Мутай забони онҳоро намефаҳмид. Аная метавонист аз ӯ пеш гузарад ва ҷойи аввалро гирад, вале ба ҷойи ин аз пасаш расида омад. Ӯ Мутайро ба сӯйи хатти марра роҳнамоӣ кард ва натиҷаро ҳамон тавре нигоҳ дошт, ки агар Мутай иштибоҳ намекард, ба даст меомад.

Вақте пурсиданд, ки чаро аз Мутай пеш нагузашт, Аная шарҳ дод, ки ғолиби ҳақиқӣ ӯ набуд ва агар Мутай иштибоҳ намекард, ӯ пирӯз намешуд. Қарори Аная — кумак ба рақибаш — сахт зери таъсири бовари ӯ ба дуруст рафтор кардан буд.

Ҳамаи мо арзишҳо дорем. Бисёре аз онҳо муштараканд, баъзеашон фарқ мекунанд. На ҳама ба арзиши «дуруст рафтор кардан» сахт пойбанданд; баъзеҳо бар ин назаранд, ки «ҳар кас бояд танҳо ғами худро хӯрад». Бархе бовар доранд, ки кор аз зиндагии шахсӣ муҳимтар аст, дар ҳоле ки дигарон баръакс фикр мекунанд.

Баъзеҳо барои истифодаи шахсӣ ба хона бурдани чанд лавозимоти идораро комилан қобили қабул медонанд. Дигарон инро дуздӣ мешуморанд ва ҳеҷ гоҳ чунин намекунанд. Барои баъзеҳо сари вақт ҳозир шудан бисёр муҳим аст; дигарон дер омаданро комилан ҷоиз медонанд. Новобаста аз мавқеъ, ҳамаи инҳо боварҳоянд.

Боварҳо арзишҳои бунёдии шумо мебошанд. Онҳо изҳороте ба монанди «Ман бовар дорам, ки мо бояд ин корро кунем!» ё «Ба бовари ман, лоиҳа бояд бекор карда шавад» нестанд. Инҳо хулосаҳо ё корҳое мебошанд, ки бояд анҷом дода шаванд, на боварҳо. Истифодаи калимаи «бовар» дар бораи чизе худ аз худ онро ба бовар табдил намедиҳад. Боварҳо ба вазъияти муайян вобаста нестанд ва бо дигар шудани шароит тағйир намеёбанд. Онҳо ба худи шумо ва арзишҳоятон марбутанд.

Бисёр одамон гумон мекунанд, ки тафаккури интиқодӣ раванди беэҳсос ва беғараз аст. Ҳарчанд ин хуб мебуд, чунин чиз имкон надорад, зеро мо инсонем. Мо арзишҳое дорем, ки онҳоро дар ҳар кори худ ба кор мебарем. Хулосаҳое, ки ба онҳо мерасед, бо арзишҳои шумо мувофиқ хоҳанд буд. Ҳазорон хулосае, ки ҳар рӯз мебароред, зери таъсири арзишҳоятон қарор доранд: он чи дуруст ё нодуруст, хуб ё бад, муносиб ё номуносиб медонед.

Инҳо чанд мисоланд:

• Дар пиёдароҳ қадам мезанед ва рӯйи сабза ҳамёнеро мебинед. Онро мебардоред. Дар дохилаш тақрибан 200 доллар ҳаст, аммо ягон ҳуҷҷати муайянкунандаи шахсият нест. Пулро барои худ мегиред ё ҳамёнро ба пулис месупоред? Интихобатон ба арзишҳои шумо вобаста аст.
• Дар мағоза чизеро мехаред, ки дар нархномааш 19,99 доллар навишта шудааст. Хазинадор онро 9,99 доллар ҳисоб мекунад. Оё иштибоҳро ба ӯ мегӯед? Ин ба арзишҳои шумо вобаста аст.
• Лоиҳаеро ба анҷом мерасонед ва дар ҳуҷҷати садсаҳифагие, ки барои чоп омода аст, хатое мебинед. Ин хатои чопӣ таъсири ночиз дорад ё тамоман таъсир надорад ва эҳтимол касе онро пай намебарад. Оё чопро ба таъхир гузошта, хатогиро ислоҳ мекунед? Арзишҳоятон чӣ мегӯянд?
• Бо аҳли оила дар тарабхонаи хубе хӯроки шом мехӯред ва кӯдаки якунимсолаатон аз чизе нороҳат шуда, гиря мекунад. Оё сари миз мемонед ва бенатиҷа кӯшиш мекунед ӯро ором созед? Ё узр хоста, кӯдакро аз тарабхона берун мебаред? Ин ба арзишҳои шумо вобаста аст.

Мо ин арзишҳоро боварҳои шумо меномем. Онҳо сифатҳои хубу бад ва хусусиятҳои решадори шуморо, аз ҷумла пешдоварӣҳоятонро дар бар мегиранд. Онҳо дар кор ва дар хона яксонанд, хоҳ бо аҳли оила бошед, хоҳ бо дӯстон ё бегонагон. Дар калонсолӣ низ онҳо тақрибан ҳамон гунаанд, ки дар кӯдакӣ буданд.

Шумо боварҳои худро ҳамчун полоишгар ё дарвоза истифода мебаред ва хулосаҳое мебароред, ки бо ин полоишгар мувофиқанд. Баъзеҳо дурӣ ҷустан аз рӯёрӯиро арзиш медонанд; дигарон рӯёрӯиро комилан қобили қабул ва ҳатто зарурӣ мешуморанд. Ду нафар метавонанд дар як шароит ба хулосаҳои тамоман гуногун расанд: яке фикрашро ошкоро мегӯяд, дигаре хомӯш мемонад. Баъзеҳо риояи қоидаҳоро муҳим медонанд, дигарон бовар доранд, ки қоидаҳо барои шикастан сохта шудаанд.

Ҳарчанд шумо бо боварҳо, яъне арзишҳои касе розӣ набошед, наметавонед танҳо ба ӯ бигӯед, ки арзишҳояш нодурустанд. Арзишҳо қисми бунёдии шахсияти инсонанд, бинобар ин чунин сухан одатан ба гӯши ӯ намедарояд. Шумо метавонед бо эҳтиром норозигии худро баён кунед, аммо имкони шумо асосан ҳамин аст.

Мавзуи динро мисол гиред. Шояд пайрави дине бошед ё набошед. Аммо агар бовари муайяне дошта бошед ва ба дигарон бигӯед, ки бовари онҳо нодуруст аст, эҳтимол чӣ гуна муносибат мекунанд? Роҳи қобили қабултар ин аст, ки мавҷудияти боварҳои онҳоро эътироф кунед ва танҳо назари дигар дошта бошед.

Биёед аввал бубинем, ки боварҳо аз куҷо пайдо мешаванд ва одамоне, ки бо онҳо робита доред, чӣ боварҳое доранд. Сипас саволи муҳимеро баррасӣ мекунем: агар боварҳо гуногун бошанд, ихтилофро чӣ гуна ҳал кардан мумкин аст?

Боварҳо одатан дар синни хеле хурд ташаккул меёбанд ва муҳити атроф ба онҳо таъсири калон мерасонад. Фарз кунед, дар кӯдакӣ бо аҳли оила якҷо хӯроки шом мехӯрдед ва волидонатон бисёр вақт дар бораи одамоне суҳбат мекарданд, ки мӯяшонро бо рангҳои гуногун ранг мекунанд. Онҳо мегуфтанд, ки ин кори ғайриодӣ аст ва чунин одамон бемасъулияту кормандони баданд.

Шумо бо пешдоварӣ нисбат ба чунин одамон калон мешавед, ҳарчанд ҳеҷ гоҳ бо касе, ки мӯяшро бо рангҳои гуногун ранг кардааст, во нахӯрдаед.

Акнун калонсол шудаед. Роҳбаратон меояд, то шуморо бо ҳамкори нав шинос кунад. Мӯйи ӯ бо рангҳои сабзу кабуди бисёр дурахшон ранг шудааст. Шумо ба ташвиш меафтед ва ба роҳбар мегӯед:

— Эҳ, мо ба мушкили калон дучор мешавем. Ин шахс бемасъулият ва корманди бад хоҳад буд.

Роҳбаратон мегӯяд:

— Чаро чунин мегӯед? Ӯ собиқаи бенуқсони дастовардҳо дорад.

Шумо мегӯед:

— Мӯяш сабзу кабуд аст. Одамоне, ки мӯяшонро бо чунин рангҳо ранг мекунанд, кормандони баданд.

Роҳбар мегӯяд:

— Ин гап беасос аст.

Аммо шумо гуфтаи роҳбарро ҷиддӣ намегиред, зеро пешдоварӣ қисми шахсияти шумо шудааст. Бо дили нохоҳам бо он шахс кор мекунед ва, бар хилофи интизориатон, мебинед, ки ӯ корманди хуб аст. Бо вуҷуди ин, ҳанӯз пурра қонеъ нашудаед.

Баъд корманди дигаре меояд, ки мӯяш зарду сурхи дурахшон аст.

«Эҳ, боз ҳамин ҳолат», — фикр мекунед.

Роҳбаратон мегӯяд, ки ҳама чиз хуб мешавад. Бо ин шахс ҳам кор мекунед ва ӯ низ корманди хуб, ҳатто бисёр самаранок мебарояд.

Ҳамин тавр, бо гузашти вақт — шояд вақти зиёд — ба одамоне, ки мӯяшон рангҳои гуногун дорад, муносибати одӣ пайдо мекунед. Боварҳои шумо дар асоси таҷрибаҳое тағйир меёбанд, ки бо арзишҳои пешинаатон мухолифанд, аммо барои ин вақт лозим аст. Онҳо танҳо аз он сабаб тағйир намеёбанд, ки касе мегӯяд: «Ту девонаӣ», «Ин дуруст нест» ё «Ба ин бовар накун».

Дар ҷаҳон ҳафт миллиард одам ҳаст, аммо ҳафт миллиард арзиши гуногун вуҷуд надорад. Тасодуфӣ нест, ки шумо бо дӯстонатон боварҳои муштарак доред ва бо ҳамкоронатон низ дар бисёр арзишҳо ҳамфикред. Шумо бо касе, ки арзишҳояш дигар аст, дӯстӣ намекардед. Одамоне, ки арзишҳояшон аз фарҳанги муҳити корӣ фарқ мекунад, одатан дар он муҳит муваффақ намешаванд.

Масалан, фарз кунед, дар соҳаи тандурустӣ ҳамчун корманди нигоҳубини беморон дар хона кор мекунед. Эҳтимол шумо мисли ҳамкоронатон ба кумак кардан ба дигарон бовар доред. Акнун корманди наве меояд ва мегӯяд:

— Медонед, одамони бемор бояд ба худашон кумак кунанд ва ба одамони солим такя накунанд.

Ба фикри шумо, чунин шахс чанд вақт дар ин вазифа мемонад? Ё ӯро аз кор озод мекунанд, ё худаш меравад, зеро бо чунин муносибат кор кардан барояш тоқатфарсо мешавад. Аксари одамоне, ки бо онҳо кор мекунед, арзишҳои муштарак доранд. Агар чунин намебуд, ба муҳит мутобиқ намешуданд ва оқибат аз кор мерафтанд.

Вақте боварҳо фарқ мекунанд

Ҳарчанд одамоне, ки бо онҳо робита дорем, одатан арзишҳои муштарак доранд, баъзе арзишҳоямон фарқ мекунанд. Тағйир додани боварҳои касе душвор аст, ҳарчанд шумо онҳоро то чӣ андоза нодуруст шуморед ҳам.

Бо одамоне, ки аз сабаби фарқ доштани боварҳояшон бо хулосаи шумо розӣ нестанд, чӣ гуна муносибат бояд кард? Ин саволи муҳим аст, ҳарчанд дар муҳити корӣ чунин мушкил аз он чи гумон мекунед, камтар рӯй медиҳад. Мо на танҳо бо одамоне кор мекунем, ки бисёр арзишҳояшон бо мо муштараканд, балки одатан дар кор ба арзишҳои худ нисбат ба масъалаҳои амиқан шахсӣ вазни камтар медиҳем. Боварҳо ба хулосаҳои касбии шумо нисбат ба хулосаҳои шахсиатон камтар таъсир мерасонанд.

Одамон дар муҳити корӣ одатан аз сабаби гуногун будани далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳояшон дар бораи чизе ихтилоф мекунанд. Бо вуҷуди ин, ҳолатҳое ҳам мешаванд, ки сабаби асосии ихтилоф бовар аст ва ҳамин бовар барои ба хулоса расидан монеа мешавад.

Масалан, шумо бо ҳамкоре кор мекунед, ки бовар дорад ҳар корро аз ҳамон кӯшиши аввал бояд дуруст анҷом дод. Шумо дар болои лоиҳаи нармафзоре кор мекунед, ки бояд ба анҷом расонед. Баҳси гарме оғоз мешавад. Шумо мегӯед:

— Хуб, роҳи ҳалли мо абадӣ нест, аммо ба фикрам, барои истифода омодаем.

Каси дигар мегӯяд:

— Не, мо омода нестем. Агар ҳозир корро анҷомёфта ҳисоб кунем, рӯзе маҷбур мешавем онро аз нав иҷро кунем. Мо бояд ҳамин дафъа онро дуруст анҷом диҳем.

Дар ин ҷо масъалаи дуруст ё нодуруст будани яке аз шумо нест; арзишҳоятон танҳо фарқ мекунанд. Баҳс ба роҳбар мерасад ва ӯ ҷонибдори он мешавад, ки кор ҳозир анҷом дода шавад. Агар дар оянда чизеро аз нав иҷро кардан лозим шавад, он вақт иҷро мекунанд.

Агар роҳбаратон интиқодӣ фикр кунад, ба ҳамкоратон чунин мегӯяд:

— Медонам, ки барои шумо аз ҳамон кӯшиши аввал дуруст анҷом додани кор муҳим аст ва ин муносибат арзиш дорад. Аммо дар ин ҳолати мушаххас ҳозир ба истифода баровардани маҳсулот фоидаи калон дорад. Эътироф мекунам, ки шояд баъдтар баъзе корҳоро аз нав иҷро кунем ва агар ҳозир таъхир мекардем, эҳтимол аз ин пешгирӣ менамудем. Вале ман омодаам ин хавфро қабул кунам. Оё шумо ҳам метавонед ин дафъа бо ин қарор розӣ шавед?

Ин шарҳи дароз аст, аммо вақте бовари касеро эътироф мекунед, ба ӯ кумак мерасонед, ки хулосаи дигарро қабул кунад. Албатта, агар ҳар рӯз чунин суҳбат мекардед, эҳтимол он шахс рӯзе аз кор мерафт.

Агар шахс ба бовари худ чунон сахт часпад, ки ҳеҷ тағйиреро қабул накунад, чӣ мешавад? Дар муҳити корӣ ин ҳолат кам рӯй медиҳад, аммо имкон дорад. Чунин шахс ба як бовар он қадар вазни зиёд медиҳад, ки метавонад далелҳо, мушоҳидаҳо ва ҳатто таҷрибаҳои шахсиашро камаҳаммият шуморад ё нодида гирад.

Он гоҳ ихтилоф ҳалнопазир мешавад. Маҳз дар ҳамин ҷо байни тафаккури интиқодӣ ва тафаккури худкор фарқи калон вуҷуд дорад. Ихтилофҳои ҳалнопазир дар тафаккури интиқодӣ танҳо бар фарқи арзишҳои бунёдӣ асос меёбанд ва кам рӯй медиҳанд. Аммо ихтилофҳое, ки дар тафаккури худкор ҳалнопазир мешуморем, дар асл ҳалшавандаанд, зеро бар далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳои гуногун асос ёфтаанд.

Масъалае, ки эҳтимол метавонист ҳал шавад, ҳал намешавад. Дар натиҷа нофаҳмиҳо ва қарорҳои баде ба вуҷуд меоянд, ки аз сатилҳои пур бармеоянд.

Ихтилофҳое, ки танҳо ба боварҳо асос ёфтаанд, бештар дар муносибатҳои шахсӣ ва ҷаҳони геополитика дида мешаванд. Суҳбат бо шахсе, ки назари сиёсии мухолифи шумо дорад, дар бораи иқтисод, ҳукумат ё сиёсати хориҷӣ метавонад машқи ҷолиб бошад. Боварҳо зуд ошкор мешаванд; шумо ихтилоф мекунед ва баъд мебинед, ки бартараф кардани ин ихтилофҳо чӣ қадар душвор аст.

Бо вуҷуди ин, як савол боқӣ мемонад: оё ихтилоферо ҳал кардан мумкин аст, ки танҳо ба бовари тағйирнопазир, устувор, созишнопазир ва «ё ҳама чиз, ё ҳеҷ чиз» асос ёфтааст? Маҳз дар чунин ҳолат калимаҳое мисли «ғайриоқилона» ба миён меоянд ва дигар созиш ҳосил намешавад.

Дар муҳити корӣ роҳбар қарор қабул мекунад ва агар баъзеҳо онро ҳеҷ қабул карда натавонанд, аз кор мераванд. Мутаассифона, дар ҷаҳони геополитика роҳи ҳал кардани чунин бархӯрдҳои бунёдии ақидавӣ, ки одамон пайдо кардаанд, бисёр вақт хушунат ё ҷанг будааст. Тафаккури интиқодӣ метавонад аз қисми зиёди ин ҳолатҳо пешгирӣ кунад, зеро ихтилофҳои бар далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо асосёфтаро ошкор месозад. Аммо он ҳамеша натиҷа намедиҳад.

Нуктаи асосӣ

Ҳамаи мо арзишҳои бунёдие дорем, ки бовар номида мешаванд. Онҳо яке аз ҷузъҳои муқаддимаи истидлоли моро ташкил медиҳанд. Мо боварҳоямонро дар ҳазорон хулосае, ки ҳар рӯз мебарорем, ба кор мебарем.

Фаҳмидани боварҳои худ эҳсосотро аз байн намебарад, аммо ба мо имкон медиҳад дарк кунем, ки онҳо ба хулосаҳоямон чӣ гуна таъсир мерасонанд. Ин дарк ба мо ёрӣ медиҳад, ки ба хулосаҳои худ бо андешаи бештар назар кунем.

То ин ҷо мо далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо ва боварҳоро баррасӣ кардем. Боз як ҷузъи муқаддимаи истидлол боқӣ мондааст: фарзҳо. Пас аз шарҳи фарзҳо ҳамаи ҷузъҳоро ба ҳам меорем ва шумо мебинед, ки онҳо чӣ гуна якҷо кор мекунанд.