Эътимоднокӣ

Муқаддимаи истидлол то чӣ андоза боэътимод аст?

Шумо аз доктор Сэмюэл Ҷонси сеюм номаи электронии нохостае мегиред. Ӯ мегӯяд, ки ҳуқуқшиноси маъруфест аз кишваре, ки ҳатто номашро нашунидаед. Дар нома чунин навишта шудааст:

«Подшоҳи минтақаи шарқӣ вафот кард ва барои шумо 50 миллион доллар мерос гузошт. Барои он ки ин маблағро ба шумо фиристам, лутфан рақами суғуртаи иҷтимоӣ ва рақами ду корти бонкиатонро ирсол кунед. Рамзи серақамаи CCV-и пушти кортҳоро фаромӯш накунед. Мунтазири ҷавоби шумо ҳастам».

Аксари одамон хулоса мекунанд, ки ин номаи қалбакӣ аст ва онро пок мекунанд. Сабаб ин аст, ки мушоҳидаҳои дар муқаддимаи истидлол мавҷудбуда қариб ҳеҷ эътимоде надоранд. Мағзи онҳо мепурсад: «Эҳтимоли дуруст будани кадоме аз ин маълумот чӣ қадар аст?» Дар бораи чунин нақшаҳо ва қаллобӣ бо кортҳои бонкӣ бисёр навишта шудааст. Аз ин рӯ, онҳо фарз мекунанд, ки ин ҳам яке аз ҳамон қаллобиҳост ва номаро пок мекунанд.

Аз тарафи дигар, шояд радио гӯш карда истода бошед ва низоми огоҳсозии изтирорӣ барномаро қатъ карда, аз гирдбод дар ноҳияи шумо хабар диҳад. Ба берун нигоҳ мекунед ва абрҳои таҳдидомезро мебинед. Пас, хулоса мекунед, ки бояд ба таҳхона равед.

Чаро? Низоми огоҳсозии изтирорӣ барои паҳн кардани овозаҳо истифода намешавад ва хабар медиҳад, ки гирдбод мушоҳида шудааст — мушоҳида. Шумо дар берун абрҳои таҳдидомезро мебинед — таҷрибае, ки эътимоднокии огоҳиро зиёд мекунад. Ҳамчунин аз хабару нақлҳои пешина дар бораи гирдбодҳо мушоҳидаҳои гуногун доред. Ин ҷузъҳо шуморо ба чунин фарз мерасонанд, ки эҳтимоли гирдбод вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, зуд ба таҳхона мешитобед.

Мебинед, ки эътимоднокии муқаддимаи истидлол чӣ қадар муҳим аст.

Эътимоднокии далелҳо ва мушоҳидаҳо

Эътимоднокӣ ба далелҳо ва мушоҳидаҳо дахл дорад. Шумо одатан таҷрибаҳои худро боэътимод мешуморед, зеро онҳоро шахсан аз сар гузаронидаед.

Барои муайян кардани эътимоднокии далелҳо ва мушоҳидаҳо мепурсем, ки оё онҳо ба меъёрҳои зерин мувофиқанд:

• Имконпазир ва воқеъбинонаанд: Оё он чизе, ки мехонед ё ба шумо мегӯянд, имконпазир аст? Оё воқеӣ ба назар мерасад? Бале, инҳо арзёбиҳои шахсӣ мебошанд, аммо аз дидгоҳи шумо муқаддимаи истидлолро қавитар мекунанд. Касе мегӯяд, ки ширкат навакак рекорди фурӯши худро шикаст — ин имконпазир аст. Номаи электронӣ мегиред, ки гӯё навакак 50 миллион доллар бурд кардаед — ин воқеӣ ба назар намерасад.
• Бо дониши шумо мувофиқанд: Оё он чи ҳоло мушоҳида мекунед, бо таҷрибаҳо ё мушоҳидаҳои пешинаатон мувофиқ аст? Масалан, шумо медонед, ки лоиҳа аз ҷадвал ақиб мондааст, аммо касе мегӯяд, ки ҳама чиз мувофиқи ҷадвал пеш меравад.
• Аз манбаи боэътимод гирифта шудаанд: Эҳтимоли дуруст будани маълумоте, ки аз манбаи боэътимод меояд, бештар аст. Албатта, ҳатто манбаъҳои боэътимод ҳам метавонанд маълумоти нодуруст дошта бошанд. Ба кадом манбаъ бештар бовар мекардед: Gossip.com ё CNN.com?
• Қобили санҷишанд: Муҳимтарин кор — ҳарчанд аксар вақт душвор аст — санҷидани маълумот мебошад. Оё метавонед озмоиш гузаронед, манбаи дигаре пайдо кунед ё бо роҳи дигар мушоҳида ё далелро мустақилона тасдиқ намоед? Касе мегӯяд, ки агар тағйироти муайянеро ҷорӣ кунед, муштариён норозӣ мешаванд. Барои санҷидани ин андеша метавонед бо гурӯҳи интихобшудаи муштариён муҳокима гузаронед ё аз муштариён назарпурсӣ кунед.

Чаро одамон эътимодро аз даст медиҳанд?

Эҳтимол боре шунидаед, ки шахс ё созмони муайяне чандон эътимоднок нест. Дар асл, ин маънои онро дорад, ки далелҳо ва мушоҳидаҳои он шахс ё гурӯҳ беэътимоданд, ба он чи дуруст медонем, мухолифанд ва қобили санҷиш нестанд. Аз ин рӯ, мо ба фарзҳо ё хулосаҳои минбаъдаи онҳо бовар карда наметавонем.

Вақте эътимодро аз даст медиҳед, барқарор кардани он душвор мешавад, зеро сатили зеҳнии одамон аз хотираи маълумоти нодурусти шумо пур мешавад. Барои пешгирӣ аз ин, мутмаин шавед, ки далелҳоятон воқеан далеланд ва мушоҳидаҳоятон боэътимоданд.

Оғози кор бо эътимоднокӣ

Дар ҳолатҳо ва ҳангоми шунидани гуфтаҳои зерин санҷидани эътимоднокии маълумот кори оқилона аст:

• Вақте ба шумо далелҳо ё мушоҳидаҳо пешниҳод мекунанд, аз худ бипурсед, ки ин маълумот то чӣ андоза боэътимод аст ва чаро чунин фикр мекунед. Оё роҳи зиёд кардани эътимоднокии он вуҷуд дорад? Масалан, тавассути манбаи дигар, таҳқиқи шахсӣ ё чизе, ки метавонед бевосита таҷриба кунед?
• Вақте касе мегӯяд: «Далелҳо инҳоянд», бипурсед: «Аз куҷо медонед, ки ин дуруст аст?»
• Вақте касе мегӯяд: «Додаҳо инҳоянд», бипурсед: «Дурустии ин додаҳо чӣ гуна санҷида шудааст?»
• Вақте касе мегӯяд: «Фарзи ман ин аст», бипурсед: «Чӣ гуна ба ин фарз расидед?»
• Вақте чизеро мехонед, бипурсед: «Оё ин боэътимод ба назар мерасад? Оё чунин чиз рӯй дода метавонад? Манбаи дигаре ҳаст? Оё ин манбаъ боэътимод аст? Оё ин мантиқӣ аст?»

Нуктаи асосӣ

Оё далелҳо ва мушоҳидаҳои пешниҳодшуда боэътимоданд? Агар шубҳа дошта бошед, санҷидани мушоҳидаҳо ва тасдиқи дурустии далелҳо эътимоднокиро зиёд мекунад. Ин, дар навбати худ, муқаддимаи истидлоли шуморо қавитар ва эътимодатонро ба хулоса бештар мегардонад.

Машқҳо барои санҷидани эътимоднокӣ

1. Муайян кунед, ки оё ин изҳорот боэътимод аст:
   Шумораи атомҳо дар сари як сӯзан аз шумораи донаҳои рег дар ҳамаи соҳилҳои ҷаҳон бештар аст.

2. Кадом ҳолат эътимоди шуморо ба гирифтани фармоиш бештар мекунад?

   • Ба таъминкунандаам занг задам ва онҳо гуфтанд, ки фармоишамро фиристодаанд.
   • Ба таъминкунандаам занг задам ва онҳо гуфтанд, ки фармоишамро фиристодаанд ва рақами пайгирии онро ҳам доданд.

3. Полоишгарҳои спам аксар вақт муҳтавои номаҳои электрониро месанҷанд ва қоидаҳои эътимоднокиро ба кор мебаранд.
   Худатон нақши полоишгари спамро иҷро кунед. Аз ин қоида истифода баред: «Агар чизе он қадар хуб бошад, ки бовар карданаш душвор аст, эҳтимол воқеият надорад». Аз аввал фарз накунед, ки он ҳатман қаллобӣ аст, аммо ҳангоми қарор гирифтан онро бодиққаттар бисанҷед.

4. Ба пешгӯӣ, лоиҳа, ҷадвали истеҳсол ё нақшаи дигаре назар кунед, ки анҷоми кореро дар муҳлати муайян пешбинӣ мекунад.
   Ҷадвал то чӣ андоза воқеъбинона аст? Кадом мушоҳидаҳо шуморо ба ин муҳлат бовар мекунонанд? Барои зиёд кардани эътимод чӣ кор карда метавонед? Дар бораи ҷадвал кадом фарзҳоро мекунед ва чаро?