Хулоса

Ба ҳам овардани ҳамаи ҷузъҳо

Хулосаҳо роҳҳои ҳалли масъалаҳои душвори мо мебошанд. Ҷузъҳоеро, ки дар бобҳои гузашта муфассал баррасӣ кардем, ба ёд оред: далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзҳо. Ҳамаи онҳо дар якҷоягӣ муқаддимаи истидлолро ташкил медиҳанд.

Акнун ин ҷузъҳоро ба ҳам меорем ва мебинем, ки чӣ гуна аз онҳо хулоса пайдо мешавад. Сипас мефаҳмем, ки чаро баъзе хулосаҳо аз дигарон боэътимодтаранд ва чӣ гуна метавон эътимодро ба хулоса зиёд кард. Дар охир шарҳ медиҳам, ки хусусиятҳои шахсияти мо дар хулосабарорӣ чӣ нақш доранд ва вақте дигарон ба хулосаҳои дигар мерасанд, чӣ бояд кард: чӣ гуна ихтилофро ҳал кунем ва ба мувофиқа расем.

Ин боб аз бобҳои дигар калонтар аст, зеро хулосаҳо аҳаммияти бузург доранд. Маҳз онҳо имкон медиҳанд, ки масъалаи душвори худро ҳал кунед. Ҳарчанд равшан кардани масъала қадами аввали тафаккури интиқодӣ аст ва бе фаҳмиши равшани мушкил онро хуб ҳал карда наметавонед, маҳз хулоса шуморо аз мушкил ба роҳи ҳал мерасонад.

Ташаккул додани муқаддимаи истидлол

Мо далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳоро ба ҳам меорем, то фарзеро ташаккул диҳем. Расми 21.1 робитаи ҳамаи ҷузъҳои ин равандро нишон медиҳад.

Дар расми 21.1 далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо пояи фарзҳоро ташкил медиҳанд. Барои ҳамин онҳо дар тасвир поёнтар аз фарзҳо ҷой гирифтаанд: онҳо фарзҳоро дастгирӣ мекунанд. Сипас полоишгари боварҳои худро ба кор мебарем, то ба хулоса расем ва муайян кунем, ки чӣ бояд кард.

Расми 21.1. Раванди хулосабарорӣ

Инҳо чанд мисоланд, ки тамоми равандро нишон медиҳанд.

Вазъияти А: Пагоҳ ҷаласаи муҳим доред ва ҳаво бад ба назар мерасад

• Далел: Об соишро байни чархҳои мошин ва роҳ кам мекунад.
• Мушоҳида: Пешгӯии обуҳавои соати 18:00 хабар медиҳад, ки пагоҳ саҳар, дар вақти авҷи ҳаракати нақлиёт, борони сахт меборад.
• Таҷриба: Вақте саҳар дар вақти авҷи ҳаракат борони сахт меборад, нақлиёт суст ҳаракат мекунад. Ба кор расидан вақти бештар мегирад. Шумо инро борҳо таҷриба кардаед.
• Фарз: Эҳтимол пагоҳ саҳар ба кор расидан вақти бештар мегирад. Ин фарз ба далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳои боло асос ёфтааст.
• Бовар: Сари вақт ҳозир шудан муҳим аст. Ман гуфтаам, ки дар ҷаласаи соати 8:00 иштирок мекунам, пас бояд ҳозир шавам.
• Хулоса: Соати зангдорро 30 дақиқа барвақттар мемонам, то ба ҷаласаи соати 8:00 сари вақт расам.

Вазъияти Б: Муштарӣ занг мезанад ва аз нодуруст будани ҳисобнома норозӣ аст

• Далелҳо: Муштарӣ занг зада, мегӯяд, ки норозӣ аст. Ӯ нуҳ сол боз муштарии шумост ва ҳамеша ҳисобномаҳояшро сари вақт пардохт мекунад.
• Мушоҳида: Ҳангоми санҷидани ҳисобнома мебинед, ки дар он молҳое сабт шудаанд, ки ба гуфтаи муштарӣ, ӯ онҳоро фармоиш надодааст.
• Мушоҳида: Ҳамкоронатон мегӯянд, ки ба ин муштарӣ кумак кардан барояшон хуш аст ва ӯ бисёр харид мекунад.
• Таҷриба: Дар нуҳ соле, ки ин шахс муштарии мо буд, чор маротибаи дигар низ шикоят карда буд, ки барои молҳои фармоишнадодааш ҳисобнома гирифтааст. Пас аз таҳқиқи ҳар як ҳолат маълум шуд, ки ҳақ ба ҷониби муштарӣ буд.
• Таҷриба: Дар низоми ҳисоббарории мо баъзан чунин мушкил пеш меояд.
• Бовар: Одамон бояд хатои худро эътироф кунанд ва дигаронро гунаҳкор насозанд.
• Фарз: Бо назардошти таҷрибаҳои мо ҳам бо ин муштарӣ ва ҳам бо низоми ҳисоббарорӣ, эҳтимол ин дафъа низ ҳақ ба ҷониби ӯст.
• Хулоса: Барои хато узр пурсидан ва ҳисобномаи муштариро ислоҳ кардан лозим аст.
• Хулоса: Аз шуъбаи ҳисоббарорӣ бояд пурсид, ки чаро ё чӣ гуна чунин мушкил рух медиҳад ва барои пешгирӣ аз такрори он чӣ метавон кард.

Вазъияти В: Барои қабули корманди нав ҷойи холӣ доред

Шумо мусоҳибаҳо гузаронида, се номзади хубро муайян кардаед. Акнун бояд ба хулоса расед, ки ба кадоме аз онҳо кор пешниҳод кунед.

• Далел: Ҳар се номзад дар ҳамин маҳал зиндагӣ мекунанд, ҳоло кор доранд ва беш аз даҳ сол таҷрибаи корӣ доранд.
• Далел: Ҳамаи аъзои гурӯҳи мусоҳибагирон номзади якумро ҷонибдорӣ карданд. Номзадҳои дуюм ва сеюмро нуҳ нафар аз даҳ мусоҳибагир ҷонибдорӣ карданд.
• Далел: Як шахс ба ҳар ду номзад — дуюм ва сеюм — баҳои манфӣ дод ва сабабашро чунин гуфт: «Навъи шахсияташон ба ман мувофиқ нест».
• Далел: Номзадҳои якум ва сеюм маошеро дархост кардаанд, ки каме болотар аз маблағи пешбинишуда аст.
• Таҷриба: Мо на ҳамеша маошро мувофиқи маблағи дархосткардаи номзад пешниҳод мекунем.
• Мушоҳида: Номзади якум аз се мусоҳиба ба дутояш дер омад ва сабабро сермошин будани роҳ гуфт.
• Мушоҳида: Дар тарҷумаи ҳоли номзадҳои якум ва дуюм лоиҳаҳои таъсирбахши зиёд оварда шудаанд, аммо равшан нест, ки онҳо шахсан дар он лоиҳаҳо чӣ кор кардаанд.
• Мушоҳида: Ҳангоми санҷиш ҳамаи тавсиядиҳандагон дар бораи номзадҳо хуб гуфтанд. Тавсиядиҳандагони номзади сеюм ӯро махсусан зиёд таъриф карданд.
• Таҷриба: Номзадҳо одатан шахсонеро ҳамчун тавсиядиҳанда пешниҳод мекунанд, ки дар бораи онҳо назари мусбат медиҳанд.
• Мушоҳида: Номзадҳои якум ва дуюм дар иҷрои вазифаи мушаххасе, ки барои он корманд меҷӯем, таҷрибаи зиёд доранд ва қисми зиёди фаъолияти касбиашонро ба ҳамин кор бахшидаанд. Номзади сеюм дар ин вазифаи мушаххас таҷрибаи камтар дорад, аммо дар чанд вазифаи ба он алоқаманд кор кардааст.
• Таҷриба: Агар касе дар чанд кор ё масъулияти гуногун муваффақ шуда бошад, ин нишон медиҳад, ки метавонад мутобиқ шавад ва малакаҳояшро дар соҳаҳои гуногун истифода барад.
• Мушоҳида: Номзадҳои дуюм ва сеюм мегӯянд, ки чанд пешниҳоди кориро баррасӣ доранд.
• Бовар: Одамон метавонанд малакаҳои худро дар ҳар ҷо истифода баранд.
• Бовар: Ба ҷаласаи муҳим дер омадан нишонаи банақшагирии суст аст.
• Фарз: Эҳтимол бо интихоби ҳар кадоми ин номзадҳо хато намекунем.
• Фарз: Ширкати мо давраи тағйиротро мегузаронад ва ба одамони чандире ниёз дорем, ки аз уҳдаи масъулиятҳои гуногун бароянд.
• Фарз: Номзади сеюм таҷрибаи гуногун ва собиқаи муваффақ дорад. Таҷрибаҳояш нишон медиҳанд, ки метавонад дар вазъиятҳои хеле гуногун муваффақ шавад.
• Хулоса: Ба номзади сеюм кор пешниҳод кардан лозим аст.

Дар вазъияти В роҳбари масъули қабул ба кор бештар ба мушоҳидае аҳаммият дод, ки номзади сеюм дар корҳо ва масъулиятҳои гуногун муваффақ будааст. Роҳбар қайд кард, ки бо одамони дорои таҷрибаи иҷрои масъулиятҳои гуногун чандин таҷрибаи мусбат доштааст.

Ҳар қадар муқаддимаи истидлол қавитар бошад, хулоса боэътимодтар ва эътимоди шумо ба он бештар мешавад

Ҳар қадар муқаддимаи истидлол қавитар бошад, ҳамон қадар ба хулосаи худ бештар эътимод мекунед. Баръакс, агар он заиф бошад, эътимоди шумо ба хулоса камтар мешавад.

Далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳое, ки бо ҳам мувофиқанд, ҷузъҳои қавии муқаддимаи истидлолро фароҳам меоранд. Муқаддимаҳои қавӣ фарзҳоеро дар бар мегиранд, ки метавонед дурустии онҳоро санҷида тасдиқ кунед. Муқаддимаҳои заиф, баръакс, фарзҳое доранд, ки онҳоро тасдиқ карда наметавонед, зеро далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо онҳоро дастгирӣ намекунанд.

Инҳо чанд намунаи муқаддимаҳои қавӣ ва заифанд:

• Дар вазъияти А, агар як шабакаи телевизионӣ борони сахтро пешгӯӣ мекард, вале шабакаи Weather Channel ҳавои офтобию гарм ва пешгӯии интернетӣ танҳо 30 дарсад эҳтимоли боронҳои парокандаро нишон медод, муқаддимаи истидлоли шумо мушоҳидаҳои мухолиф медошт. Ин онро заиф мекард ва хулосаи шумо дар бораи барвақт хестан зери савол мемонд. Агар ҳар се манбаъ борони сахтро тасдиқ мекарданд, барои сари вақт ба ҷаласа расидан барвақт хестан хулосаи хуб мебуд.
• Дар вазъияти Б, агар ҳангоми санҷидани сабтҳои харидҳои пешинаи муштарӣ мефаҳмидед, ки ӯ боре гуфтааст молеро фармоиш надодааст, вале дар асл дода будааст — мушоҳидаи мухолиф, дигар ин қадар зуд фарз намекардед, ки ҳоло ҳам ҳақ ба ҷониби ӯст. Шояд хулосаатон ин мешуд, ки сабтҳои ирсоли молро бодиққаттар санҷед, то фарзи худро тасдиқ ё рад кунед.
• Дар вазъияти В, агар яке аз тавсиядиҳандагони номзади сеюм мегуфт, ки ӯ дар иҷрои бисёре аз масъулиятҳои гуногунаш муваффақ набуд, фарзи муваффақ будани ӯ беэътибор мешуд ва муқаддимаи истидлолро заиф мекард. Он гоҳ хулосаи ба кор қабул кардани номзади сеюм шубҳаовар мегардид. Агар пеш аз пешниҳоди кор фарз рад мешуд, роҳбар фикрашро дигар мекард ё ҳадди ақал таҳқиқи бештар мегузаронд, то фарзро пурра рад ё аз нав тасдиқ кунад.
• Дар саноати дорусозӣ, ҳангоми сохтани доруи нав таҳқиқоти бисёр гузаронида мешавад. Озмоишҳо ҳаҷми бузурги додаҳо — далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳоро ба вуҷуд меоранд. Аз ин додаҳо дар бораи самаранокии дору ва таъсирҳои эҳтимолии номатлуби он фарзҳо ташаккул меёбанд. Пеш аз он ки Идораи назорати озуқаворӣ ва доруи ИМА — FDA — доруро тасдиқ кунад, ширкати дорусозӣ бояд ин фарзҳоро санҷида тасдиқ намояд. Яке аз роҳҳо озмоишҳои васеи клиникӣ мебошад: санҷишҳо дар одамон, ки зери назорат ва пайгирии ҷиддӣ мегузаранд. Агар озмоишҳо — таҷрибаҳо — дурустии фарзҳоро дар бораи дору тасдиқ кунанд, эътимод ба хулосаи қобили қабул будани дору баланд мешавад. Аммо агар натиҷаҳои озмоишҳо ба фарзҳо мухолиф бошанд, эътимод ба хулоса паст мешавад ва FDA доруро тасдиқ намекунад.
• Шумо ба хонаи наватон меҳмон даъват кардаед ва ният доред баъди омаданаш хонаро ба ӯ нишон диҳед. Озода будани хона барои шумо муҳим аст — бовар. Пеш аз омадани меҳмон аз фарзандонатон хоҳиш мекунед, ки либосҳои рӯйи фарши хобгоҳашонро ба сабади ҷомашӯӣ андозанд ва ҷойхобҳояшонро ба тартиб оранд. Фарзандонатон озодакоранд, бинобар ин фарз мекунед, ки хоҳишатонро иҷро мекунанд. Меҳмон меояд ва баъди муддате вақти нишон додани хона мерасад. Вақте ба хобгоҳи яке аз фарзандон медароед, мебинед, ки он бетартиб аст ва хиҷолат мекашед. Дар ин ҳолат фарзи он ки фарзандонатон хоҳишатонро ҳамон вақт иҷро мекунанд, нодуруст буд. Фарзи нодуруст ба хулосаи нодуруст овард: дар ин мисол, ба фикре, ки метавонед хонаро ба меҳмон нишон диҳед. Агар пеш аз нишон додани хона ба хобгоҳҳо назар андохта, фарзро месанҷидед, мефаҳмидед, ки он нодуруст аст. Он гоҳ барои пешгирӣ аз хиҷолат нишон додани хонаро ба таъхир мегузоштед, яъне хулосаи худро дигар мекардед.

Ҳангоми хулосабарорӣ бояд бисанҷед, ки муқаддимаи истидлолатон қавӣ аст ё не. Ҳамчунин мутмаин шавед, ки далелҳои шумо воқеан далеланд! Ба чандин мушоҳида ва таҷрибаи бо ҳам мувофиқ такя кунед. Фарз кунед, аммо ҳатман дурустии фарзҳоро санҷед.

Ҷаҳиш ба хулоса

Ҳар инсон дар як рӯз ҳазорон маротиба аз муқаддимаи истидлол ба хулоса мегузарад. Шумо дар бораи чӣ пӯшидан, чӣ хӯрдан, чӣ гуфтан ва кай гуфтан — дар бораи ҳар коре, ки мекунед — хулоса мебароред. Дар бораи лоиҳаҳо, афзалиятҳо, анҷом ёфтани кор, корҳои боқимонда ва он ки кӣ бояд чӣ кор кунад, хулоса мекунед. Аввал ба ҷузъҳои муқаддимаи истидлол ниёз доред, сипас хулоса пайдо мешавад.

Дар ҳамин марҳилаи семинарҳои тафаккури интиқодии мо одатан касе мепурсад:

«Аммо механизме, ки шуморо аз муқаддимаи истидлол ба хулоса мерасонад, маҳз чист?»

Эҳтимол ба шумо гуфтаанд: «Ба хулоса шитоб накун». Ин ҳам ибораи дигарест, ки асоси чандоне надорад. Ҳеҷ кас аниқ намедонад, ки шумо аз муқаддимаи истидлол чӣ гуна ба хулоса мерасед. Дар дохили он фарзҳо мекунед, боварҳоятонро ба кор мебаред ва баъд дар лаҳзае андешае ба саратон меояд. Як ҷаҳиш, як гузариши ногаҳонӣ, як лаҳзаи «Ана, фаҳмидам!» рух медиҳад.

Ба ибораи дигар, шумо ҳамеша ба хулоса ҷаҳиш мекунед. Фарқи муҳими тафаккури худкор аз тафаккури интиқодӣ дар он аст, ки ҳангоми ҷаҳиш ба хулоса дар тафаккури худкор фикр мекунем, ки кор тамом шуд. Аммо дар тафаккури интиқодӣ мепурсем, ки чӣ гуна ба ин хулоса расидем. Махсусан: кадом фарзҳоро мекунем ва чаро онҳоро мекунем?

Дар тафаккури интиқодӣ мо асоси истидлоли хулосаҳои худро месанҷем. Ин суҳбатҳои хуберо дар бораи ҷузъҳое ба вуҷуд меорад, ки моро ба он фарзҳо расонидаанд. Чунин суҳбатҳо ё ба хулосаҳои боэътимод мерасонанд, ё барои муайян кардани муқаддимаи заиф кумак мекунанд. Хулосаҳои хуб аз муқаддимаҳои қавие пайдо мешаванд, ки онҳоро санҷида, бознигарӣ ва муҳокима кардаем.

Ин моро ба нуктаи муҳим мерасонад. Раванди ба ҳам овардани далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзҳо, ки ба хулоса меорад, дуҷониба аст. Яъне онро бо ду роҳ истифода бурдан мумкин аст.

Дар роҳи аввал аз масъалаи равшан оғоз карда, метавонед бигӯед:

«Намедонам дар ин ҷо чӣ бояд кунам. Барои кумак ба худам далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзҳоро баррасӣ мекунам».

Роҳи дуюм чунин аст:

«Дар бораи чӣ кор кардан чанд андеша дорам. Пас, аз худ мепурсам: кадом фарзҳоро мекунам ва барои онҳо ба кадом далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо такя дорам? Кадом боварҳоро ба кор бурда истодаам? Биёям бубинам, ки муқаддимаи истидлолам қавӣ аст ва ин хулосаҳоро дастгирӣ мекунад ё не».

Ба ибораи дигар, ҳар вақте барои ҳалли масъала андешае доред, метавонед ба хулоса ҷаҳиш кунед. Аммо баъд баргардед ва бипурсед: «Кадом фарзҳоро мекунам ва чаро?»

Хусусиятҳои шахсият чӣ нақш доранд?

Хусусиятҳои шахсияти мо дар хулосабарорӣ нақши муҳим доранд. Ҳама як раванди фикррониро истифода мебаранд: истидлоли индуктивӣ барои расидан ба хулоса. Аммо ҳамаи мо ба ҷузъҳои муқаддимаи истидлол вазни яксон намедиҳем. Баъзеҳо ба далелҳо бештар аҳаммият медиҳанд, дигарон шояд ба таҷрибаҳо ё боварҳои худ.

Фарқ доштани тарзи аҳаммият додан ба ин ҷузъҳо маънои онро дорад, ки одамон метавонанд маълумоти яксон дошта бошанд, вале ба хулосаҳои гуногун расанд.

Ин як мисоли одӣ аст. Шумо, ҳамсар ва фарзандатон ба фурӯшгоҳи мошин меравед ва ҳамаатон як мошинро мебинед. Ҳама варақаи маълумотро дар бораи ҳаҷми муҳаррик, қувваи асп ва таҷҳизоти гуногуни худкор мехонед. Ҳама гузориши Consumer Reports-ро дар бораи мошин мегиред — мушоҳидаҳо. Якҷоя онро озмоишӣ меронед — таҷриба. Албатта, бехатарии оила муҳим аст — бовар.

Баъд чӣ мешавад? Шумо дар гузориш мебинед, ки хароҷоти нигоҳдории мошин зиёд аст ва фарз мекунед, ки нигоҳдории он гарон меафтад. Гарчанде бехатарӣ барои шумо муҳим аст, барои ҳамсаратон аҳаммияти ҳалкунанда дорад. Баҳои бехатарии мошин дар гузориш ӯро ба чунин фарз мерасонад, ки мошин хеле бехатар аст. Ба фарзандатон дар ҷойи нишасти қафо доштани даргоҳи USB бисёр маъқул мешавад — мушоҳида. Ӯ фарз мекунад, ки савор шудан ба ин мошин бисёр ҷолиб хоҳад буд.

Шумо хулоса мекунед, ки ин мошин барои шумо мувофиқ нест, зеро хароҷоти нигоҳдориаш хеле баланд аст. Ҳамсаратон ба хулоса мерасад, ки мошин аз сабаби нишондиҳандаҳои бехатариаш бисёр хуб аст. Фарзандатон бошад, исрор мекунад, ки танҳо ҳамин мошинро бояд гирифт, зеро метавонад дар он телефони ҳушмандашро барқ диҳад.

Шумо се хулосаи гуногун мебароред, зеро ҳар кадоматон ба ҷузъҳои муқаддимаи истидлол вазни гуногун додаед. Дар ниҳоят масъаларо бо баҳс дар бораи он ки кӣ ҳақ асту кӣ ноҳақ, ҳал намекунед. Онро бо муҳокимаи ҷузъҳо ва сабаби ба баъзеашон бештар аҳаммият додан ҳал мекунед.

Масалан, ба фарзандатон мефаҳмонед, ки чаҳор мошини дигари мавриди баррасӣ ҳам дар ҷойи нишасти қафо даргоҳи USB доранд. Ин боис мешавад, ки ба он мушоҳида аҳаммияти камтар дода шавад.

Одамони хеле таҳлилгар ба далелҳо вазни зиёд медиҳанд. Баъзеҳо танҳо як бор чизеро таҷриба мекунанд ва ба он аҳаммияти бисёр калон медиҳанд. Оё ягон бор аз хӯроки тарабхона заҳролуд шудаед? Боз ба ҳамон ҷо рафтаед?

Хусусиятҳои шахсияти мо ба истидлоли индуктивӣ ва муқаддимаҳои истидлоламон таъсир мерасонанд. Ҳамаи мо барои фикр кардан як равандро истифода мебарем, аммо ба ҷузъҳо вазни гуногун медиҳем ва дар натиҷа ба хулосаҳои гуногун мерасем.

Кадом хулоса дуруст аст?

Чаро ду нафаре, ки далелҳои яксон доранд, ба хулосаҳои гуногун мерасанд? Як сабаб метавонад гуногун будани мушоҳидаҳо ё таҷрибаҳои онҳо бошад. Яке пешгӯии обуҳаворо шунидааст, дигаре нашунидааст. Дар натиҷа яке қарор мекунад чатр гирад, дигаре не.

Мо боварҳои гуногун дорем ва онҳо муқаддимаҳои истидлоламонро дигар мекунанд. Таҷрибаҳои гуногун дорем, ки онҳо низ муқаддимаҳои гуногунро ба вуҷуд меоранд. Ҳатто вақте далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳои яксон ва боварҳои муштарак дорем, ба ҳамаи онҳо вазни гуногун медиҳем. Аз ин фарзҳои гуногун пайдо мешаванд ва ба хулосаҳои гуногун меоранд.

Чӣ гуна хулосаҳои гуногунро ба мувофиқа мерасонем? Кадоме дуруст аст?

Аввал бояд қабул кунем, ки масъала танҳо дуруст ё нодуруст будан нест. Масъала дараҷаи эътимод ба хулосаҳо ва эҳтимоли он аст, ки онҳо барои масъалаи мушаххас роҳи ҳалли хуб бошанд. Набояд пурсид, ки хулосаи кӣ дуруст аст. Бояд пурсид, ки кадом хулоса барои ҳамин масъала бештар фоида дорад.

Фарз кунед, шумо бо ҳамкоратон дар ҳалли масъалае кор мекунед. Шумо мегӯед: «Ба фикрам, бояд ин корро кунем». Ҳамкоратон мегӯяд: «Ба фикрам, бояд он корро кунем». Ҳоло вақти ба кор бурдани тафаккури интиқодӣ аст.

Дар бораи ҳақ ё ноҳақ будани якдигар баҳс накунед. Суҳбатро чунин оғоз кунед:

«Мо як вазъият ва ду хулоса дорем. Дар ҳамин вазъияти мушаххас яке аз ин хулосаҳо аз дигаре муносибтар аст. Ё шояд ҳеҷ кадом хуб нест ва роҳи сеюми беҳтаре вуҷуд дорад. Вазифаи мо ёфтани беҳтарин роҳи ҳалли ҳамин вазъият аст. Пас, кадом фарзҳоро мекунем ва чаро?»

Акнун як мисоли мушаххас. Ҷо ва Лиза роҳбарони лоиҳа дар гурӯҳи беҳтарсозии равандҳо ҳастанд. Гурӯҳ лоиҳаеро ба анҷом мерасонад, ки як давраи санҷишро талаб мекард. Лиза мегӯяд:

— Мо ба қадри кофӣ санҷидем. Кор тамом шуд.

Ҷо мегӯяд:

— Мо ба қадри кофӣ насанҷидаем. Кор ҳанӯз тамом нашудааст.

Лиза ҷавоб медиҳад:

— Мо ба ҳамон андозае санҷидем, ки дар лоиҳаҳои пешинаи беҳтарсозии равандҳо месанҷидем. Барои ҳамин воқеан фикр мекунам, ки кор тамом шудааст.

Ҷо дар фикраш устувор мемонад:

— Медонам, ки ба ҳамон андоза санҷидем, аммо дар ҳақиқат бояд бештар санҷем.

Брюс, роҳбари дигари лоиҳа, ба суҳбат ҳамроҳ мешавад:

— Хуб, мо дар ин ҷо ду назар, яъне ду хулоса дорем. Шояд яке аз дигаре асосноктар бошад. Ҷо, чаро фикр мекунӣ, ки бояд санҷишро идома диҳем? Кадом фарзҳоро мекунӣ?

Ҷо ҷавоб медиҳад:

— Ман фарз мекунам, ки чун як ҷузъи муҳимро ҳамагӣ ҳафтаи гузашта аз нав коркард кардем, бояд ҳадди ақал ҳамон ҷузъро боз чанд бор санҷем.

Лиза мепурсад:

— Ҷо, чаро фикр мекунӣ, ки мо он ҷузъи муҳимро аз нав коркард кардем?

Ҷо ҷавоб медиҳад:

— Ман номаи электрониеро хондам, ки дар он гуфта шуда буд ин корро карданӣ ҳастем.

Лиза мегӯяд:

— Аҳ, он кор анҷом нашуд. Мо дар ҷойи дигар мушкили хурдеро ёфта ислоҳ кардем, борҳо аз нав санҷидем ва ҳоло ҳама чиз хуб аст.

Ҷо сар ҷунбонда мегӯяд:

— Аҳ, дар ин сурат розиям, ки ба қадри кофӣ санҷидем. Кор тамом шуд.

Дар ин мисол Ҷо мушоҳидаи нодуруст дошт, бинобар ин фарзи ӯ беэътибор буд ва ӯро ба хулосаи номуносиб расонд. Бо суҳбат дар бораи ҷузъҳои муқаддимаи истидлол масъала зуд ва осон равшан шуд.

Дар бораи фарзҳо суҳбат кунед, то ошкор гардад, ки ҳар кадоматон чаро онҳоро мекунед. Аз ҳамин ҷо оғоз кунед, зеро он ба муҳокимаи далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо мерасонад.

Ба одамоне, ки бо шавқу эҳсос чунин мегӯянд, диққат диҳед:

• «Зеро ин кори дуруст аст».
• «Зеро мо дар ин соҳа пешсафем».
• «Зеро гуфта будем, ки ин корро мекунем».

Дар ин гуфтаҳо боварҳо ошкор мешаванд. Вақте муқаддимаҳои истидлолро мефаҳмед, барои муҳокима замина пайдо мекунед.

Масалан, шумо мегӯед:

— Ба фикрам, бояд 1000 дона маҳсулот истеҳсол кунем.

Каси дигар мегӯяд:

— Не, не, танҳо 500 дона.

Шумо мепурсед:

— Чаро 500? Фарзҳоят дар паси интихоби танҳо 500 дона кадомҳоянд?

Ӯ мегӯяд, ки ба мо ин қадар зиёд лозим нест. Шумо сабабашро мепурсед.

— Зеро ҳафтаи гузашта танҳо 750 дона фурӯхтем — таҷриба, ва 250 дона боқӣ мондааст — далел. Эҳтимол ин ҳафта ҳам танҳо 750 дона мефурӯшем — фарз. Пас, маҳсулотамон мерасад.

Шумо мегӯед:

— Медонистӣ, ки шуъбаи маркетинг маъракаи пешбурди фурӯшро оғоз мекунад? — Мушоҳида. — Ман фарз мекунам, ки талабот ба маҳсулот зиёдтар мешавад ва бояд захираи бештар дошта бошем.

Ӯ мегӯяд:

— Аҳ, инро намедонистам — мушоҳидаи надоштааш. — Бо назардошти ин маълумоти нав, ки муқаддимаи истидлолро дигар кард, эҳтимол бештар мефурӯшем — фарзи нав. Пас, розиям: бояд 1000 дона истеҳсол кунем — хулосаи мувофиқашуда.

Барои ба мувофиқа расонидани хулосаҳои гуногун бояд дар бораи муқаддимаи истидлол суҳбат кунед. Аввал муайян созед, ки ҳар кас кадом фарзҳоро мекунад ва чаро.

Чунин суҳбатҳо бисёр самараноканд, зеро барои ошкор кардани фарқҳои ҷузъҳое, ки ба хулосаҳои мухолиф овардаанд, вақти зиёд намегиранд. Пас аз ошкор шудани онҳо метавонед суҳбати судманде дошта бошед, ки одатан зуд ба мувофиқа мерасонад.

Оғози кор бо хулосаҳо

Шумо ҳар рӯз ҳазорон хулоса мебароред. Бисёре аз онҳо ҳамагӣ як ё ду сония вақт мегиранд ва шумо дар ҳолати тафаккури худкор аз уҳдаи онҳо хуб мебароед. Барои хулосабарорӣ кай бояд тафаккури интиқодиро истифода бурд?

Дар ду ҳолати мушаххас:

1. Намедонед чӣ бояд кард ва бояд роҳи онро пайдо кунед.
2. Барои масъалаи муҳими худ аллакай роҳи ҳал доред, аммо азбаски натиҷа аҳаммият дорад, мехоҳед ба хулосаатон эътимод дошта бошед.

Агар дар автобус қарор кунед, ки ба ҷойи тарафи чап дар тарафи рост нишинед, натиҷа чандон аҳаммият надорад ва метавонед дар ҳолати тафаккури худкор бимонед.

Аммо агар қарор кунед, ки маъракаи тахфифи нарх баргузор намоед, маҳсулоти навро ба бозор бароред, қоидаи нави корӣ ҷорӣ кунед ё корманди нав қабул намоед, инҳо хулосаҳое мебошанд, ки ба фаъолияти кории шумо таъсири калон мерасонанд. Дар чунин ҳолатҳо истифодаи тафаккури интиқодӣ комилан асоснок аст.

Инҳо чанд ҳолати дигаре ҳастанд, ки барои хулосабарорӣ истифодаи тафаккури интиқодӣ муфид мешавад:

• Вақте касе мегӯяд: «Чӣ бояд кунем?» ё худатон мепурсед: «Чӣ бояд кунам?»
  Аз номбар кардани баъзе далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо оғоз кунед. Баъд бипурсед: «Дар асоси инҳо кадом фарзҳоро карда метавонем?»

• Вақте ба шумо талаботи натиҷаи корро медиҳанд:
  Албатта, аввал он талаботро равшан мекунед, аммо бояд фарзҳои пушти онҳоро ҳам бисанҷед. Масалан, оё роҳбар аз он сабаб фарз мекунад, ки муштариён вазифаи муайянеро мехоҳанд, ки бо чанд нафари онҳо суҳбат кардааст? Ё ин талаботро танҳо дар асоси як номаи электронии як муштарӣ муайян кардааст?

• Вақте мешунавед, ки касе мегӯяд: «Ман фарз мекунам…»:
  Нагӯед: «Фарз накун». Бо муносибати дастгирона бипурсед: «Метавонам дар бораи ин фарз саволе диҳам? Чаро чунин фарз мекунед?» Мақсадатон суҳбат дар бораи далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо аст. Ин фарз то чӣ андоза қавӣ аст ва оё он шахс метавонад дурустии онро тасдиқ кунад?

• Вақте мешунавед: «Ба фикрам, ин андешаи хуб нест» ё «Ин андеша чӣ хел аст?»:
  Суҳбатро чунин оғоз кунед: «Мо ду хулоса дорем. Шояд яке барои ин вазъият аз дигаре муносибтар бошад. Пас, биёед бубинем, ки фарзҳоямон кадомҳоянд ва чӣ гуна ба онҳо расидем».

• Вақте мебинед, ки бо андешаи каси дигар розӣ нестед:
  Метавонед ҳамон суҳбати дар боло зикршударо оғоз кунед. Ё ҳатто пеш аз суҳбат аз худ бипурсед: «Он шахс чӣ фарзҳое дошта метавонад, ки ӯро ба чунин хулоса расонидаанд?» Ҳамчунин бояд қувват ва дурустии фарзҳои худро бисанҷед.

• Вақте музокира мекунед:
  Пеш аз музокира фарзҳои худро фаҳмед. Ҳар касе, ки бо ӯ музокира мекунед, ҳамон раванди фикррониро истифода мебарад. Пас, аз худ бипурсед: «Ба фикри ман, тарафи дигар кадом фарзҳоро дорад? Чаро?»

• Вақте бояд хатои касеро ислоҳ кунед:
  Аз дидгоҳи ҳамсуҳбататон фикр кунед. Ӯ бо истифода аз далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо ба хулоса расидааст. Фарзҳо карда, боварҳояшро ба кор бурдааст. Агар хато карда бошад, эҳтимол ин тасодуфан ва аз сабаби фарзи нодуруст рух додааст. Шояд ба таҷрибае такя кардааст, ки ҳолати маъмулро инъикос намекунад, ё ёддоштеро нодуруст хондааст — мушоҳида, ё чизеро далел пиндоштааст, ки дар асл далел набуд. Вақте муқаддимаи истидлоли ӯро мефаҳмед, метавонед диққатро ба ислоҳи он равона кунед. Он шахс на танҳо мефаҳмад, ки хато дар куҷо рух дод, балки аз он дарс ҳам мегирад.

• Вақте ҳамчун мураббии фикрронӣ ба дигарон кумак мекунед:
  Ҳангоми ёрӣ додан ба дигарон барои муайян кардани он ки чӣ бояд кунанд, аз ҳамин усул истифода баред. Дар хотир доред: хулосаи худро нагӯед. Бо саволҳо ба муқаддимаи истидлоли онҳо диққат диҳед: «Дар робита ба ин масъала чӣ таҷрибаҳо доред?», «Дар ин бора чӣ хондаед, ба шумо чӣ гуфтаанд ё чӣ шунидаед?», «Дар асоси таҷрибаҳо, мушоҳидаҳо ва далелҳое, ки гуфтед, кадом фарзҳоро карда метавонед? Оё роҳи санҷидани онҳо вуҷуд дорад?»

• Ҳангоми таҳлили пас аз лоиҳа, баррасии дарсҳои гирифташуда ё таҳлили натиҷаҳо:
  Пас аз анҷоми лоиҳа баррасӣ кунед, ки кадом корҳо хуб пеш рафтанд, кадомашон не ва чӣ дарс гирифтед. Бо истифода аз тафаккури интиқодӣ чунин саволҳо диҳед: «Мантиқи мо дар паси ин кор чӣ буд? Кадом фарзҳоро кардем ва чаро? Оё он фарзҳоро санҷидем? Агар ҳа, чӣ гуна? Агар не, чаро не? Дар бораи муқаддимаи истидлол чӣ дарс гирифта метавонем?»

Нуктаи асосӣ

Ҳама чиз ба муқаддимаи истидлол ва ҷузъҳои он вобаста аст, ки хулосаҳоро ба вуҷуд меоранд. Ҳар қадар муқаддима қавитар бошад, эҳтимоли дуруст баромадани хулоса бештар ва эътимоди шумо ба он баландтар мешавад. Ҳар қадар муқаддима заифтар бошад, ин эҳтимол ва эътимод камтар мешаванд.

Воситаҳои хулосабарорӣ дуҷонибаанд. Агар надонед чӣ бояд кард, аз ҷузъҳои муқаддимаи истидлол оғоз кунед ва фарзҳо созед. Хулосаҳо пайдо мешаванд.

Агар аллакай ба хулосаҳое расида бошед, бипурсед, ки чӣ гуна ба онҳо расидед. Аз ин саволҳо оғоз кунед: «Кадом фарзҳоро мекунам?» ва «Чаро ин фарзҳоро мекунам?»

Машқҳо барои хулосабарорӣ

Гарчанде одатан барои хулосаҳои содаю худкор аз воситаҳои хулосабарорӣ истифода намебаред, барои машқ чанд намуна пешниҳод мекунам:

1. Ба суҳбати ду нафаре гӯш диҳед, ки андешаҳои худро баён мекунанд.
   Дар хотир доред, ки андеша ҳам хулоса аст. Ба гуфтаҳои онҳо бодиққат гӯш кунед. Мешунавед, ки мушоҳидаҳоро ҳамчун далел баён мекунанд ва дар бораи таҷрибаҳо суҳбат мекунанд. Ҳарчанд шояд ошкоро нагӯянд: «Фарзҳои ман инҳоянд», онҳо низ дар суҳбат ошкор мешаванд.

2. Вақте дар бораи хӯроки нисфирӯзии навбатӣ фикр мекунед, ба тарзи хулосабарории худ диққат диҳед.
   Чӣ гуна муайян мекунед, ки чӣ бихӯред ё ба куҷо равед: хӯрокро дар хона тайёр карда ба кор биёред, ба ошхонаи ширкат равед ё берун аз ҷойи кор хӯрок хӯред?

   Масалан, рӯзи ҷумъа аст. Шумо гамбургерро дӯст медоред ва мебинед, ки дар ошхона барои гамбургерҳои сершира пешниҳоди махсус ҳаст. Мегӯед: «Хуб ба назар мерасад — мушоҳида. Аммо чанд ҳафта боз гӯшт кабоб накардаам — таҷриба. Ба фикрам, охири ҳафта кабоб мекунем — фарз. Пас, шояд беҳтар аст хӯриш бихӯрам».

   Ҳамчунин он чиро, ки дар бораи зиёдатии холестерин хондаед — мушоҳида, ва он ки баъди зиёд хӯрдани гамбургер худро хуб ҳис намекунед — таҷриба, ба назар мегиред. Дар натиҷа хулоса мекунед, ки хӯриш барои шумо солимтар аст.

   Ҳайрон мешавед, ки дар ҳолати тафаккури худкор чӣ қадар зиёд ва чӣ қадар зуд фикр мекунед.

3. Дар бораи коре, ки аллакай анҷом додаед, суҳбатеро оид ба фарзҳо оғоз кунед.
   Бипурсед, ки онро чӣ гуна иҷро кардед. Аз саволи зерин оғоз кунед: «Вақте ин корро сар кардам, кадом фарзҳоро доштам?»

Акнун, ки тарзи хулосабарории одамон ва аҳаммияти муқаддимаи истидлолро дар ин раванд ошкор кардем, метавонем бубинем, ки ин раванд ба эътимоднокӣ, тағйирот, таъсир расонидан ба дигарон ва қонеъ кардани онҳо чӣ гуна таъсир мерасонад.

Пас аз он ба ҷаҳони ҷолиби навоварӣ рӯ меорем: расидан ба хулосаҳое, ки аз доираи фикрронии ҳаррӯзаи шумо берунанд.