Тафаккури секунҷавӣ

Арзёбии чизи номаълум

Триангулятсия усулест, ки заминшиносон ва мутахассисони ченкунии замину амвол барои бавосита муайян кардани масофа то объектҳои дастнорас истифода мебаранд. Масалан, файласуфи юнонӣ Фалес барои чен кардани баландии аҳром аз яке аз шаклҳои триангулятсия истифода бурдааст. Қадами аввал ин аст, ки аз ду нуқта кунҷи самт ба объекти дурро чен кунед ва сипас масофаи байни он ду нуқтаро муайян намоед. Баъдан, бо истифода аз тригонометрия масофа то объекти дурро бе ченкунии мустақим ҳисоб мекунед.

Дар зиндагӣ низ ёфтани роҳи ҳал аксар вақт осон нест. Баъзан аз шумо ҷавоберо талаб мекунанд, ки онро мустақиман чен кардан ё ба даст овардан имкон надорад. Масалан, мепурсанд, ки иҷрои коре чӣ қадар вақт мегирад. Азбаски ин савол ба оянда дахл дорад, шумо метавонед муҳлатро тахмин кунед, аммо ҷавоби қатъӣ дода наметавонед.

Мисоли дигар ташхиси синдромҳои тиббӣ, ба монанди синдроми Рейе, синдроми Туретт (TS) ва синдроми рӯдаи асабонӣ (IBS) мебошад. Дар номи ҳамаи онҳо калимаи «синдром» ҳаст. Ин истилоҳро барои тавсифи бемориҳое истифода мебаранд, ки сабаби равшане надоранд ва танҳо бо маҷмӯи аломатҳо шинохта мешаванд.¹ Ташхиси онҳо баъзан душвор аст, зеро аксар вақт санҷиши мустақиме вуҷуд надорад, ки мавҷудияти онҳоро дар шахс муайян кунад.

Яке аз роҳҳои расидан ба хулосаи боэътимод дар бораи он ки дар чунин вазъиятҳо чӣ рӯй медиҳад ё чӣ бояд кард, истифодаи усулест, ки мо онро тафаккури секунҷавӣ меномем. Ин равиш талаб мекунад, ки масъаларо аз чанд дидгоҳ баррасӣ ё арзёбӣ кунед. Дар натиҷа, маҷмӯи ҷавобҳо ба даст меояд, ки шумо онҳоро барои ёфтани мувофиқат ё тафовут муқоиса мекунед. Агар ҳамаи дидгоҳҳо ба натиҷаи яксон ё монанд расанд, пас шумо ҷавоби боэътимод, яъне хулосаи боэътимод доред. Аммо агар баъзе дидгоҳҳо ба як ҷавоб ва дигарон ба ҷавоби дигар расанд, пас вазъиятро ҳанӯз равшан нафаҳмидаед. Ба ибораи дигар, тафаккури секунҷавӣ баррасии як масъала аз дидгоҳҳои гуногун аст.

Расми 24.1. Арзёбии муҳлати иҷрои кор аз чанд дидгоҳ

Расми 24.1 тафаккури секунҷавиро тавассути баррасии ин савол нишон медиҳад: «Барои анҷом додани ин лоиҳаи мушаххас чӣ қадар вақт лозим мешавад?» Азбаски ҷадвали муҳлатҳо пешгӯии оянда аст, шумо наметавонед ба арзёбии худ сад дарсад боварӣ дошта бошед. Бо вуҷуди ин, мехоҳед эътимодатон баланд бошад. Аз ин рӯ, муҳлати иҷрои корро аз чанд дидгоҳи гуногун месанҷед, ки ҳар кадомро яке аз рӯяҳои мукааб ифода мекунад.

Дидгоҳи аввал метавонад тартиб додани ҷадвал аз поён ба боло, яъне вазифа ба вазифа бошад: «Ин қадам як соат мегирад, қисми дигар ду соат, қисми сеюм чор соат» ва ғайра. Вақте ҳамаи ин муҳлатҳоро ҷамъ мекунед, як ҷавоб ба даст меояд.

Дидгоҳи дигар баррасии таҷрибаи пешинаи гурӯҳи шумо дар риояи муҳлатҳост. Агар гурӯҳ одатан корҳоро дар муҳлатҳои ибтидоии пешбинишуда анҷом дода бошад, ин боз як маълумоти муфид аст. Ҳамчунин метавонед лоиҳаро бо лоиҳаҳои дигари аз ҷиҳати ҳаҷм ва мураккабӣ монанд муқоиса кунед. Дидгоҳи чорум метавонад пайгирии нишондиҳандаи сифат, масалан, шумораи нуқсонҳои ҳангоми санҷиш пайдошуда бошад, то аз рӯйи он вақти анҷоми корро пешгӯӣ кунед.

Ҳар яке аз ин усулҳо як арзёбӣ медиҳад. Агар ҳамаи арзёбиҳо ба натиҷаи яксон ишора кунанд, эътимоди шумо ба ҷавоб бештар мешавад. Аммо агар тафаккури секунҷавӣ натиҷаҳои гуногун диҳад, пас чизе ҳанӯз нофаҳмо мондааст ва шумо наметавонед муҳлатро бо эътимоди баланд муайян кунед. Масалан, агар ҳисобкунии вазифа ба вазифа муҳлати чор моҳро нишон диҳад, вале чанд лоиҳаи монанди пешина ҳашт моҳ тӯл кашида бошанд, бояд масъаларо бештар таҳқиқ кунед.

Ба ҳамин тартиб, ҳангоми таҳияи пешгӯии фурӯш низ метавонед аз тафаккури секунҷавӣ истифода баред, то муайян кунед, ки дар оянда чӣ қадар маҳсулот мефурӯшед. Яке аз дидгоҳҳо дидгоҳи муштариён аст: онҳо чӣ пешгӯӣ мекунанд ва чӣ нақша доранд? Ин ба шумо як арзёбӣ медиҳад.

Арзёбии дигар метавонад ба натиҷаҳои гузашта такя кунад. Шумо ҳашт семоҳаи пешинаро баррасӣ мекунед ва мебинед, ки пешгӯиҳои он давраҳо ба чанд фоиз иҷро шудаанд. Ниҳоят, барои ба даст овардани дидгоҳи сеюм метавонед таъсири мавсим ё барориши маҳсулоти навро ба назар гиред.

Ин арзёбиҳо дар маҷмӯъ ба ҳаҷми муайяни фурӯш ишора мекунанд, ки шумо бовар доред ба он расида метавонед. Аммо агар натиҷаҳои ин дидгоҳҳо аз ҳам хеле фарқ кунанд, бояд амиқтар назар андозед ва бипурсед: «Чаро?» Оё муштариён аз ҳад зиёд хушбин ё бадбинанд? Оё ин семоҳа аз семоҳаҳои пешина ягон фарқ дорад?

Чунон ки дар мисоли пешгӯии фурӯш дидед, тафаккури секунҷавӣ аз ду ҷиҳат муфид аст. Он метавонад эътимоди шуморо ба хулосае зиёд кунад, ки одатан ба он чандон боварӣ надоштед. Ё метавонад ҳушдор диҳад, ки масъала ба бозбинӣ ниёз дорад, зеро маълумоте, ки бояд бо ҳам мувофиқ бошад, мувофиқат намекунад.

Як мисоли хотирмони истифодаи тафаккури секунҷавӣ ба замоне дахл дорад, ки духтарам мехост қарор диҳад, ба кадом донишгоҳҳо ҳуҷҷат супорад. Ман дафтарчаеро гирифта, мукаабе кашидам — монанди мукааби расми 24.1 — ва гуфтам:

— Ҷавоб дар дохили ҳамин қуттии сиёҳ аст. Ту даруни онро дида наметавонӣ ва танҳо баъд аз ҳуҷҷатсупорӣ, қабул шудан ва таҳсил кардан дар донишгоҳ мефаҳмӣ, ки оё интихоби дуруст кардаӣ ё не.

Ӯ ҷавоб дод:

— Дада, ин чандон ёрӣ намекунад!

Ман бе он ки номи тафаккури секунҷавиро ба забон орам ё бигӯям, ки ба назари ман ӯ бояд ба куҷо ҳуҷҷат супорад, суханамро идома додам.

Фаҳмондам, ки яке аз роҳҳои баррасии қуттӣ дидгоҳи таҳсил аст. Оё донишгоҳ барномаи таълимии мувофиқ ба шавқу ҳаваси ӯ дорад?

Дидгоҳи дигар вақти сафар буд. Барои ба донишгоҳ рафтан ё ба хона баргаштан чӣ қадар вақт лозим мешавад? Албатта, ман чунин фарз карда будам, ки ӯ гоҳ-гоҳ ба хона баргаштан мехоҳад!

Фаъолиятҳои беруназдарсӣ дидгоҳи дигар буданд. Оё донишгоҳ маҳфили шиноварӣ ё оркестри роҳпаймоӣ дорад?

Назари дигарон чӣ гуна аст: падару модар, омӯзгорон ё хатмкардагони он донишгоҳ?

Боз як дидгоҳи дигар метавонист боздиди шахсӣ аз донишгоҳ бошад.

Ман дар нақша аз самтҳои гуногун тирҳои зиёде кашидам, ки ҳама ба сӯйи қуттӣ равона буданд. Ӯ гӯш мекард — ҳадди ақал, ман чунин фикр мекунам. Ба ӯ гуфтам: вақте ҳамаи тирҳо ба як ҷавоб ё маҷмӯи ҷавобҳои яксон ишора мекунанд, ҳамон ҷавоби ӯст. Интихоби дидгоҳҳо ва муайян кардани аҳаммияти ҳар кадоми онҳо ба худи ӯ вобаста буд. Ӯ нақшаро ба тахтаи ёддоштҳояш часпонд ва он то имрӯз дар ҳамон ҷост.

Гарчанде аз тафаккури секунҷавӣ барои хулосабарорӣ ё зиёд кардани эътимод ба хулоса истифода бурдан мумкин аст, он чизе, ки ба ман махсусан писанд меояд, қобилияти ин равиш барои ҳушдор додан ҳангоми ҷой доштани ягон номувофиқатист.

Вақте вазъиятро аз дидгоҳҳои гуногун мебинед ва натиҷаҳо ба ҳам зид мебароянд, саволҳо пайдо мешаванд: «Чаро? Чиро нодуруст фаҳмидаем?»

Агар арзёбии муҳлат бо усули вазифа ба вазифа аз муҳлатҳои лоиҳаҳои монанд хеле фарқ кунад, бояд сабаби онро аз худ бипурсед. Оё ин лоиҳа дар ҳақиқат он қадар фарқ дорад? Оё чизе моро нигарон мекунад? Агар фикр кунем, ки кор дар вақти кӯтоҳтар анҷом меёбад, оё аз ҳад зиёд хушбин нестем? Ё агар муҳлати дарозтарро пешбинӣ кунем, оё аз ҳад зиёд бадбин нестем?

Вақте тафаккури секунҷавӣ ҷавобҳои гуногун медиҳад, шуморо водор мекунад, ки таҳқиқ кунед ва сабабро фаҳмед.

Оғози истифодаи тафаккури секунҷавӣ

Дар чанд мавриди зерин ин усулро бисанҷед ва аз худ бипурсед: «Оё дидгоҳҳои гуногун ба як ҷавоб ишора мекунанд? Агар не, чаро?»

• Вақте аз шумо ҷадвали муҳлатҳо ё пешгӯӣ мепурсанд: аз мисоли расми 24.1 истифода баред. Муҳлатро бо усули вазифа ба вазифа, натиҷаҳои пешина ва лоиҳаҳои монанд муқоиса кунед. Оё ҳамаи арзёбиҳо бо ҳам мувофиқанд? Агар не, чаро?
• Вақте сабаби аслии масъаларо меҷӯед: далелҳоро аз чанд самт баррасӣ кунед. Ҳар як мушоҳидаро чӣ ба вуҷуд оварда метавонад? Кадом сабабҳо барои ҳамаи мушоҳидаҳо умумӣ ҳастанд?
• Вақте бар асоси тамоюлҳои ҷорӣ пешгӯӣ мекунед: оё ҳамаи тамоюлҳо ҳамон як пешгӯиро дастгирӣ мекунанд?

Нуктаи асосӣ

Шумо ояндаро дониста наметавонед, аммо аксар вақт метавонед дар бораи он чӣ рӯй медиҳад, арзёбии боэътимод пешниҳод кунед. Барои зиёд кардани эътимод ба ҷавоб, аз дидгоҳҳои гуногун ё ченкуниҳои бавосита истифода баред.

Агар натиҷаҳои ҳамаи дидгоҳҳо монанд бошанд, эътимод ба ҷавоб баланд мешавад. Агар натиҷаҳо гуногун бошанд, ин аломати ҳушдор аст. Дар фаҳмиши вазъият чизе норавшан ё нодуруст мондааст — онро муайян кунед.

Машқҳо барои тафаккури секунҷавӣ

1. Дар интернет панҷ манбаи гуногунеро ёбед, ки махлуқи кӯли Лох-Нессро баррасӣ мекунанд. Онҳо ба кадом шарҳи муштарак мерасанд?

2. Барои боварӣ ҳосил кардан ба дурустии як хабар чанд манбаъ ва кадом манбаъҳои хабарӣ лозиманд?

3. Пешгӯии обу ҳавои ҳафтаи ояндаро аз чор манбаи гуногун санҷед: хабарҳои маҳаллӣ, The Weather Channel, Хадамоти миллии обу ҳавои ИМА (www.weather.gov) ва Farmers’ Almanac. Оё пешгӯиҳои онҳо бо ҳам мувофиқанд?

4. Фарз кунед, ки фарзандатон назди шумо омада мепурсад:

   • «Чӣ тавр муайян кунам, ки ба кадом навъи варзиш машғул шавам?»
   • Ё: «Чӣ тавр муайян кунам, ки ба кадом маҳфил ҳамроҳ шавам?»
   • Ё: «Кадом асбоби мусиқиро навозам?»

   Барои расидан ба ҷавоб аз кадом дидгоҳҳо истифода мебурдед?