Тағйирот

Асоси хулосабарорӣ ва тағйирот

Яке аз ҷанбаҳои душвортарини роҳбарӣ ба одамон кумак кардан ба онҳост, то ба тағйирот мутобиқ шаванд — хоҳ дар кори худ, хоҳ дар тамоми созмон ё танҳо дар доираи як лоиҳа. Агар фаҳмем, ки одамон чӣ гуна ба хулоса мерасанд, метавонем шарҳ диҳем, ки чаро тағйирот онҳоро нороҳат мекунад ва барои осонтар гузаштан аз ин давра роҳҳо пешниҳод намоем.

Барои шарҳ додани раванди тафаккур ҳангоми тағйирот, бояд ба асосе назар кунем, ки хулосаҳои мо бар он бино мешаванд. Ҷузъҳои ин асос ва тарзи кори онҳоро ба ёд оред: далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо якҷоя шуда, фарзҳоро ба вуҷуд меоранд; ин фарзҳо аз полоиши боварҳо мегузаранд ва дар ниҳоят шумо ба хулоса мерасед. Ҳар қадар асос қавитар бошад, ҳамон қадар ба хулоса бештар бовар карда метавонед; ҳар қадар асос заифтар бошад, эътимодатон камтар мешавад. Дар мавриди тағйирот, хулоса муайян мекунад, ки чӣ бояд кард — шумо ё шахси дигар бояд кадом амалҳоро анҷом диҳед. Агар ба ин хулоса боварӣ надошта бошед, ҳангоми анҷом додани он амалҳо худро нороҳат ҳис мекунед.

Чунон ки дар мисолҳои минбаъда хоҳед дид, ҳангоми тағйирот аксар вақт таҷрибаи кофӣ надоред: таҷрибаи кор дар самти нав, истифодаи раванди нав ё ҳамкорӣ бо роҳбари нав. Вақте таҷрибаи дахлдори шумо камтар мешавад, асоси хулосабарориатон заиф мегардад. Чунон ки дидем, асоси заифтар маънои эътимоди камтар ба хулосаро дорад. Шумо намедонед, ки чӣ кор кунед, чӣ бигӯед ё чӣ гуна рафтор намоед. Дар натиҷа, аз тағйирот нороҳат мешавед.

Масалан, фарз кунед, ки дар созмони шумо тағйироте рух медиҳад. Роҳбари нав доред ва масъулиятҳоятон то андозае дигар мешаванд. Кадом қисми асоси хулосабарорӣ тағйир ёфтааст? Далелҳо ҳамоно далел мемонанд, зеро ҳақиқати қатъӣ ҳастанд ва тағйир намеёбанд. Мушоҳидаҳо — он чизе, ки мехонед ё ба шумо мегӯянд — метавонанд андаке тағйир ёбанд. Аммо қисми асосии тағйирот ба таҷрибаҳои шумо дахл хоҳад дошт. Шумо бо ин роҳбари нав собиқаи ҳамкорӣ надоред ё бо масъулиятҳои нави худ шинос нестед. Шояд барномаҳоеро, ки дар вазифаи нав истифода мебаред, намедонед. Агар ба гурӯҳи нав гузашта бошед, таҷрибаи ҳамкорӣ бо аъзои он ва шиносоӣ бо тарзи муносибату ҳамкории онҳо надоред.

Дар муҳити нав нисбат ба муҳити пешина таҷрибаи камтар доред. Ин боиси заиф шудани асосе мегардад, ки қарорҳои шуморо дар бораи чӣ бояд кардан дастгирӣ мекунад. Мо одатан ба таҷрибаҳои худ аҳаммияти зиёд медиҳем. Аз ин рӯ, вақте таҷрибаи дахлдор камтар мешавад, асоси хулосабарорӣ хеле заиф мегардад.

Шумо мутмаин нестед, ки қадами навбатӣ чӣ бошад. Дигар ба хулосаҳои худ дар бораи он ки ба роҳбари нав чӣ бигӯед ё дар доираи масъулиятҳои нав аз шумо чӣ интизор мешаванд, боварӣ надоред. Намедонед, ки корҳоро чӣ гуна анҷом диҳед ё дигарон кадом рафтори кормандони навро мусбат қабул мекунанд. Аз тағйирот хеле нороҳат мешавед — сабаб ҳамин қадар сода аст. Барои ҳамин мо тағйиротро дӯст намедорем: асоси хулосабарориамон одатан заиф мешавад ва бовариамон ба он ки чӣ бояд кард, камтар мегардад.

Мисоли дигар: фарз кунед, ки раванде, ки дар кори худ истифода мебурдед, тағйир ёфтааст. Шояд раванди пешинаро ҳатто бо чашмони пӯшида иҷро карда метавонистед, аммо дар истифодаи раванди нав таҷриба надоред. Як давраи омӯзишро гузаштаед, вале чизҳои зиёдеро бояд дар хотир нигоҳ доред ва ба кор баред. Вақте истифодаи раванди навро оғоз мекунед, сусттар кор мекунед; маҷбур мешавед зуд-зуд ба дастурҳо муроҷиат кунед ва мутмаин нестед, ки натиҷа чӣ мешавад ё корро дуруст анҷом медиҳед ё не.

Шумо бо раванди нав ошно нестед. Аз ин рӯ, асосе, ки хулосаҳои шуморо дар бораи интихоби амалҳо ва тарзи иҷрои раванд дастгирӣ мекунад, заиф аст. Дар натиҷа, ба дуруст иҷро кардани он чандон боварӣ надоред. Гузаштан ба раванди нав ба шумо маъқул нест.

Қобилияти пешгӯӣ кардани мо ба муносибатамон нисбат ба тағйирот таъсири ҷиддӣ мерасонад. Мо ба натиҷаи рӯйдодҳои такроршаванда эътимоди баланд дорем, зеро таҷрибаи зиёд ва асоси қавии хулосабарорӣ дорем. Ба ибораи дигар, дар чунин вазъиятҳо беҳтар пешгӯӣ карда метавонем, ки чӣ рӯй медиҳад.

Агар сад дафъаи гузашта пас аз иҷрои панҷ қадами як раванд натиҷаи муайяне гирифта бошед, табиист, ки фарз мекунед: агар он панҷ қадамро боз иҷро кунед, ҳамон натиҷа ба даст меояд. Ин ҳамон хулосабарории индуктивии маъмулист. Акнун тасаввур кунед, ки дигар ба он таҷриба такя карда наметавонед ва ба шумо низоми нав медиҳанд. Шумо дигар роҳи пешгӯии натиҷаро надоред ва ин бисёр нороҳаткунанда аст.

Кумак ба одамон барои қабули тағйирот

Чӣ гуна ба дигарон ё ба худ кумак мекунед, то ба тағйирот мутобиқ шаванд? Баъзе роҳбарон танҳо ба кормандон мегӯянд: «Ба ин одат кунед». Мутаассифона, чунин муносибат ҳеҷ натиҷае намедиҳад.

Агар хоҳед, ки ба одамон барои мутобиқ шудан ба тағйирот кумак кунед, бояд асоси хулосабарории онҳоро қавӣ гардонед, то ба хулосаҳои худ эътимод пайдо кунанд. Дар асл, шумо ба онҳо кумак мекунед, ки боварӣ ҳосил намоянд: медонанд, чӣ кор карда истодаанд.

Яке аз роҳҳо ин аст, ки барои таҷриба андӯхтан ба онҳо вақт диҳед. Аммо ин роҳ сабрро талаб мекунад ва бар он фарз такя дорад, ки шумо чунин вақтро доред. Аксари созмонҳо ва роҳбарон намехоҳанд он қадар интизор шаванд, ки одамон ба шароити нав одат кунанд. Пас, боз чӣ кор кардан мумкин аст? Метавонед далелҳои иловагӣ пешниҳод кунед, агар онҳо дастрас бошанд. Вале дар аксари мавридҳо бояд диққатро ба мушоҳидаҳо ва фарзҳо равона кард.

Масалан, ширкати шумо навакак низоми нави компютериеро ҷорӣ кардааст, ки кормандон бояд аз он истифода баранд. Онҳо бо ин низом таҷрибаи кор надоранд. Аз ин рӯ, асоси хулосабарориашон дар бораи чӣ бояд кардан заиф аст. Онҳо пештар кордон буданд, вале акнун навомӯз шудаанд ва аз хатогиҳои зиёд нигаронанд, махсусан аз он сабаб, ки қаблан худро мутахассис медонистанд.

Яке аз роҳҳои кумак ба ин коршиносони пешина, ки акнун навомӯз шудаанд, пайваст кардани онҳо бо шахсест, ки дар низоми нав таҷриба дорад. Чунин шахсро баъзан коршиноси соҳа — SME (Subject Matter Expert) меноманд.

Коршинос аз таҷрибаи худ истифода бурда, ба навомӯз мегӯяд, ки чӣ бояд кард. Ин гуфтаҳо барои навомӯз мушоҳидаҳо ба ҳисоб мераванд ва асоси хулосабарории ӯро қавитар мекунанд. Вақте навомӯз гуфтаҳои коршиносро дар амал иҷро мекунад, худ низ таҷриба меандӯзад.

Ҳамзамон, коршинос ба шарҳи навомӯз дар бораи тарзи иҷрои кор гӯш медиҳад:

— Ба фикрам, бояд ин корро ҳамин тавр кунам.

Коршинос мегӯяд:

— Дуруст аст. Маҳз ҳамин тавр бояд анҷом диҳед.

Бо ин роҳ, фарзҳои навомӯз тасдиқ мешаванд. Афзоиши мушоҳидаҳо ва тасдиқи фарзҳо асоси хулосабарориро қавитар мекунанд. Баробари қавитар шудани ин асос, эътимоди навомӯзон ба хулосаҳои худ низ меафзояд. Онҳо медонанд, ки чӣ бояд кард ва чӣ гуна бояд кард. Дар натиҷа, муносибати манфии худро ба тағйирот паси сар мекунанд.

Омодагӣ ба тағйирот

Дар зер чанд мисол оварда шудааст, ки дар онҳо метавонед пешакӣ ба тағйирот омода шавед: муайян кунед, ки чӣ дигар шудааст ва андеша намоед, ки чӣ гуна асосҳои хулосабарориро қавӣ гардондан мумкин аст, то одамон осонтар ба тағйирот мутобиқ шаванд.

Тағйирот дар равандҳо. Вақте лозим мешавад тартиби комилан нав ё танҳо пайдарпайии дигари қадамҳоро омӯзед ё ба дигарон омӯзонед, барои омӯзиш имконият фароҳам оред, то одамон таҷриба ва мушоҳидаҳои ибтидоӣ ба даст оранд. Аз ҳама муҳим, боварӣ ҳосил кунед, ки шахси хуб омӯзонидашуда метавонад ҳамчун коршиноси соҳа ба дигарон кумак кунад ва барои онҳое, ки бояд омӯзанд, ба осонӣ дастрас бошад. Коршиносон метавонанд таҷрибаи худро дар ихтиёри дигарон гузоранд ва дурустии фарзҳои онҳоро тасдиқ кунанд.

Тағйирот дар саросари созмон. Ин яке аз душвортарин навъҳои тағйирот барои одамон аст. Онҳо на танҳо метавонанд роҳбар ва масъулиятҳои нав дошта бошанд, балки дигар дар бораи пешрафти касбии худ тасаввури равшан надоранд ва пешгӯӣ карда наметавонанд, ки дар ояндаи онҳо чӣ тағйир меёбад.

Барои кам кардани нигаронии онҳо, бояд дар бораи худи тағйирот, вазифаву масъулиятҳои нав ва он ки ин тағйирот ба кори одамон таъсир мерасонад ё не ва чӣ гуна таъсир мерасонад, бисёр равшан сухан гӯед. Бисёр вақт аввал тағйироти ташкилӣ сурат мегирад ва баъд ҳама саросема мешаванд, то муайян кунанд, ки ба кормандон чӣ бояд гуфт. Пешакӣ нақша кашед, то ба одамон маълумоти зарурӣ — яъне мушоҳидаҳо — диҳед. Ин ба онҳо кумак мекунад, ки нисбат ба ояндаи худ оромтар бошанд ё ҳадди ақал онро фаҳманд.

Тағйирот барои муштариён. Фикр кунед, ки ҳангоми пешниҳоди маҳсулот ё хидмати нав ё қатъи маҳсулоту хидмати мавҷуда муштариёнатон бо чӣ гуна тағйирот рӯ ба рӯ мешаванд. Дар бораи ин дигаргунӣ бипурсед: «Ин чӣ паёмад дорад?» Ҳамин тавр метавонед бифаҳмед, ки муштариён чӣ гуна вокуниш хоҳанд кард.

Вақте маҳсулоте, ки истифода мебаред, дигар мешавад ё дигар дастрас нест ва маҷбур мешавед чизи дигареро истифода баред, вокуниши шумо чӣ гуна аст? Чанд хато мекунед, корҳо вақти бештар мегиранд ё натиҷа мисли пештара хуб намешавад. Фикр мекунед, ки маҳсулоти пешина бисёр хуб буд, вале бо маҳсулоти нав таҷриба надоред. Гарчанде тағйирот метавонад ба заҳмати омӯзиш арзад, он ҳамоно нохушоянд аст. Шумо чӣ гуна муштариёнро аз тағйирот огоҳ мекунед ва барои мутобиқ шудан ба онҳо кумак мерасонед?

Ду роҳи умумӣ барои кумак ба худ ва дигарон дар мутобиқшавӣ ба тағйирот вуҷуд дорад:

1. Ҷанбаи мусбати тағйиротро дарк кунед. Тағйирот маънои онро дорад, ки таҷрибаҳои нав меандӯзед ва онҳоро ба асосҳои хулосабарории худ илова мекунед. Донишатон зиёд мешавад, донотар мешавед ва метавонед аз қобилияти зеҳнии худ беҳтар истифода баред. Ин хуб аст. Пас, аз худ бипурсед: «Аз ин имконияти нав чӣ гуна истифода мебарам?»

   Масалан, аз шумо хоҳиш мекунанд, ки барои кумак ба гурӯҳи дигар ба вазифаи нав гузаред. Ин вазифа ба соҳае дахл дорад, ки бо он чандон ошно нестед. Гарчанде тағйирот душвор хоҳад буд, маҷмӯи комилан нави малакаҳоро меомӯзед, ки дар тамоми фаъолияти касбии худ аз онҳо истифода бурда метавонед. Ин тағйирот хуб аст!

2. Таъсири тағйиротро эътироф кунед. Агар чизеро тағйир диҳед, эътироф кунед, ки бо ин кор асосҳои хулосабарории дигаронро сахт заиф кардаед. Дарк кунед, ки онҳо дар бораи қадами навбатӣ худро нороҳат ҳис хоҳанд кард. Эътироф намоед, ки медонед: онҳо дар истифодаи низом ё раванди нав таҷрибаи кам доранд ва бинобар ин, ҳоло шояд ба он ки чӣ бояд кард, мисли пештара боварӣ надошта бошанд. Ин ҳолати табиист.

Нуктаи асосӣ

Тағйирот одатан маънои камтар будани таҷрибаи дахлдорро дорад ва ин боиси заиф шудани асоси хулосабарорӣ мешавад. Эътимоди шумо ба он ки чӣ бояд кард, кам мегардад. Дигар пешгӯӣ карда наметавонед.

Бо мушоҳидаҳои иловагӣ ва тасдиқи дурустии фарзҳо асоси хулосабарориро қавӣ гардонед, то эътимод ба хулоса зиёд шавад ва гузариш ба шароити нав осонтар гардад.

Машқҳо барои тағйирот

1. Кӯшиш кунед, ки дандонҳоятонро бо дасти дигар бишӯед. Чӣ тағйир ёфт ва нисбат ба ин тағйирот чӣ ҳис мекунед?

2. Шахсеро мушоҳида кунед, ки тарзи кор бо таҷҳизоти нав ё истифодаи барномаи нави компютериро меомӯзад. Нороҳатии ӯро хоҳед дид. Аз ӯ бипурсед, ки чаро нороҳат аст.

3. Бо ҳамкоратон дар бораи чизе, ки тағйир ёфтааст, суҳбат кунед: шумо чӣ омӯхтед ва кадом таҷрибаҳои пешинаатон дигар ба кор намеомаданд?

4. Аз касе бипурсед, ки оё тағйиротро дӯст медорад. Агар ҷавобаш «ҳа» бошад, бипурсед, ки кадом ҷанбаи тағйирот ба ӯ маъқул аст. Эҳтимол, дар шарҳаш ибораи «чизи нав» пайдо мешавад. Чунин одамон ба ҷанбаи мусбати тағйирот — омӯзиш — диққат медиҳанд.

   Агар ҷавоб «не» бошад, бипурсед, ки кадом ҷанбаи тағйирот ба ӯ маъқул нест. Эҳтимол, шарҳ медиҳад, ки чизе, ки пештар медонист, дигар ба кор намеояд. Чунин одамон ба он чизе диққат медиҳанд, ки хуб медонистанд, вале акнун истифода бурда наметавонанд.

   Дафъаи оянда, вақте тағйироте рух медиҳад, шумо диққататонро ба чӣ равона мекунед?