Чорчӯба ва усулҳо

Дар ин боб ман чорчӯбаи содаеро муаррифӣ мекунам, ки шуморо дар раванди тафаккури интиқодӣ роҳнамоӣ мекунад. Ин чорчӯба усулҳо ва воситаҳои заруриро пешниҳод намуда, аз се ҷузъ иборат аст: равшанӣ, хулосабарорӣ ва қабули қарор.

Равшанӣ

Муҳимтарин сабаби ноком шудани корҳое, ки андешаи ҷиддиро талаб мекунанд — лоиҳаҳо, ташаббусҳо, ҳалли мушкилот, қарорҳо ё стратегияҳо — ин аст, ки худи масъала, яъне вазъият, мушкил ё ҳадаф, аз аввал равшан нест.

Равшанӣ ба мо имкон медиҳад, ки муайян кунем: масъала, мушкил ё ҳадафи аслӣ чист.

Масалан, ба ҷойи ҷумлаи умумии «Мо бояд сифати корамонро беҳтар кунем», метавон равшантар гуфт:

«Мо бояд шумораи маҳсулоти нуқсондорро дар ҳар 1000 адад ба камтар аз 10 адад расонем».

Хулосабарорӣ

Пас аз он ки равшан шуд кадом масъаларо бояд ҳал кунед, зарур аст муайян намоед, ки барои ҳалли он чӣ бояд кард.

Хулосаҳо роҳҳои ҳал ва рӯйхати амалҳои марбут ба масъалаи шуморо дар бар мегиранд.

Масалан:

«Барои кам кардани сатҳи нуқсонҳо, пеш аз фиристодани маҳсулот як марҳилаи санҷиш илова мекунем».

Қабули қарор

Вақте ба хулоса омадед, ки кадом амалҳоро бояд анҷом диҳед, бояд воқеан барои иҷрои онҳо қарор қабул кунед ва онҳоро анҷом диҳед.

Масалан:

«Муовини роҳбари ширкат ҷорӣ кардани марҳилаи санҷиши маҳсулотро пеш аз фиристодан тасдиқ кард. Аз ин рӯ, мо пагоҳ саҳар оғоз мекунем».

Ҳангоми суҳбат дар бораи ҳалли мушкилот ё қабули қарор, аксари одамон хулосабарорӣ ва қабули қарорро якҷо мекунанд ва мегӯянд: «Бояд қарор диҳам, ки чӣ кор кунам».

Аммо ин ду марҳиларо ҷудо кардан муҳим аст, зеро тарзи фикрронӣ дар ҳар кадоми онҳо хеле фарқ мекунад.

Масалан, эҳтимол шумо рӯйхати вазифаҳои иҷрошаванда доред. Ҳанӯз барои иҷрои онҳо қарори амалӣ нагирифтаед, зеро агар гирифтаву иҷро карда будед, онҳо дигар дар рӯйхати корҳои иҷрошаванда намебуданд — ба рӯйхати корҳои анҷомёфта мегузаштанд.

Ҳатто агар таҳияи роҳҳал ё баровардани хулоса ба зиммаи шумо бошад ҳам, эҳтимол шахси қароргиранда шумо набошед. Ин шахс метавонад роҳбаратон бошад.

Пас, чорчӯбаи тафаккури интиқодӣ аз се қадам иборат аст, ки дар расми 3.1 нишон дода шудааст:

1. Равшанӣ: масъала, мушкил ё ҳадафро равшан кунед. Мо дар ширкатамон онро «масъалаи андешаталаб» меномем.
2. Хулосабарорӣ: масъалаи равшаншударо баррасӣ намуда, ба роҳҳал бирасед ва муайян кунед, ки чӣ бояд кард.
3. Қабули қарор: ҳар як хулосаро баррасӣ намуда, қарор диҳед, ки онро иҷро мекунед ё не; амал мекунед ё не; корро пеш мебаред ё не.

Расми 3.1. Раванди сеқадамии тафаккури интиқодӣ.

Ин раванд аз тарзи маъмулии фикрронии мо чӣ фарқ дорад?

Одатан, вақте бо чизи нав рӯ ба рӯ мешавед, чанд савол медиҳед — ин марҳилаи равшанӣ аст. Сипас каме фикр карда, роҳҳал меёбед — ин хулосабарорист. Дар ниҳоят, қарор қабул карда, амал мекунед — ин марҳилаи қабули қарор аст.

Аммо фарқи тафаккури интиқодӣ дар ин ҷост.

Фикрронии маъмулии худкори мо ба равшан кардани масъала ва андеша кардан чандон таваҷҷуҳ намекунад. Мо ба ин кор каме вақт ҷудо мекунем, вале одатан мекӯшем ҳарчи зудтар ба хулосабарорӣ ва қабули қарор гузарем. Дар натиҷа, аксар вақт вақти зиёдро ба кӯшишҳои парокандаву бенатиҷа сарф мекунем.

Чор сабаб вуҷуд дорад, ки мо одатан барои равшан кардани масъала вақти зиёд ҷудо намекунем.

1. Ба мо зиёд фикр карданро намеомӯзонанд

Ба мо меомӯзонанд, ки амал кунем ва зуд амал кунем.

Аксари санҷишҳоеро ба ёд оред, ки дар давраи таҳсил, аз кӯдакистон то синфҳои болоӣ, месупурдед. Ба шумо масъалае бо чор ҷавоби имконпазир пешниҳод мешуд. Танҳо як ҷавоб дуруст буд. Вазифаи шумо ин буд, ки ҷавоби дурустро зуд интихоб карда, ба масъалаи навбатӣ гузаред.

Аммо ҷаҳони воқеӣ чунин кор намекунад. Вақте бо мушкиле рӯ ба рӯ мешавед, роҳҳои зиёди ҳалли он вуҷуд доранд. Шумо бояд ин роҳҳоро муқоиса кунед, барои вазъияти худ мувофиқтаринашро интихоб намоед ва сабаби интихобатонро шарҳ диҳед.

Гарчанде донишҳои мактабӣ муфиданд, ба мо бештар зуд ба иҷрои кор гузаштанро меомӯзонанд, на худи фикр карданро.

2. Барои фикр кардан ба шумо маош намедиҳанд

Замоне ки роҳбар будам, садҳо кормандро идора мекардам ва бисёр вақт ба онҳо мегуфтам: «Ман ба шумо барои фикр кардан маош медиҳам».

Аммо ҳақиқат ин буд, ки ман ба одамон барои анҷом додани корҳо маош медодам. Албатта, фикр кардан ба иҷрои кор кумак мекунад, вале маошро барои натиҷаҳои воқеӣ ва мушаххаси он мегиред.

Тасаввур кунед, ки рӯзи ҷумъа баъд аз нисфирӯзӣ роҳбаратон мепурсад: «Ин ҳафта чӣ кор кардед?» Ва шумо ҷавоб медиҳед: «Хуб… бисёр фикр кардам».

Эҳтимол, чунин ҷавоб ба ӯ чандон писанд наояд.

3. Шумо аз анҷом додани кор қаноатманд мешавед

Одамон ҳангоми ба рӯйхати вазифаҳо илова кардани коре чандон хурсанд намешаванд. Онҳо вақте хурсанд мешаванд, ки баъди анҷом додани кор онро аз рӯйхат хат мезананд.

Шумо аз иҷро кардани кор қаноатмандӣ мегиред, на танҳо аз фикр кардан дар бораи он.

4. Маълум мешавад, ки бисёр чизҳоро намедонед

Гарчанде ин метавонад чизи хубе бошад, он бехабарӣ ё камбуди дониши шуморо ошкор мекунад.

Албатта, дар ин ҳеҷ бадӣ нест — мо чизҳои навро ҳамин тавр меомӯзем. Аммо бисёр одамон намехоҳанд ба дигарон, махсусан ба роҳбар ё ҳамкоронашон, нишон диҳанд, ки чиро намедонанд.

Бо ҳамин сабабҳо, ҳангоми фикрронии худкор шумо барои равшан кардани масъала ва андешидан ҳарчи камтар вақт сарф мекунед ва одатан мекӯшед ҳарчи зудтар қарор қабул намоед.

Вақте чунин мекунед, одатан чанд натиҷаи номатлуб ба миён меояд: қарори нодуруст мегиред; барои фаҳмидани масъала аз ҳад зиёд вақт сарф карда, дарк мекунед, ки онро ҳанӯз дуруст нафаҳмидаед; ё мушкили дигареро ҳал мекунед ва баъд маҷбур мешавед тамоми корро аз нав оғоз кунед.

Дар натиҷа, вақт, маблағ ва неруи зиёд беҳуда сарф мешавад.

Тафаккури интиқодӣ талаб мекунад, ки бо истифода аз маҷмӯи усулҳо ба марҳилаи равшан кардани масъала вақти бештар ҷудо кунед. Дар натиҷа, зудтар ба хулосаҳои дақиқтар мерасед.

Баъдан қарорҳоро ҳам зудтар қабул мекунед, зеро дар ин чорчӯба қабули қарор ба маънои «иҷро мекунем ё не?» аст: тамоми кори омодагӣ аллакай анҷом дода шудааст.

Ба ин савол андеша кунед: агар бино месохтед ё торти чандқабата мепухтед, кадом шакли расми 3.2-ро интихоб мекардед?

Гарчанде ҳангоми тафаккури интиқодӣ барои равшан кардани масъала вақти бештар сарф мекунед, вақти умумии расидан ба қарор одатан камтар мешавад. Ҳалли мушкилот маъмулан суръат мегирад ва сифати роҳҳалҳо низ беҳтар мешавад.

Расми 3.2. Фикрронии худкор дар муқоиса бо тафаккури интиқодӣ.

Расми 3.3. Чорчӯбаи тафаккури интиқодӣ.

Дар расми 3.3 фазои атрофи се ҷузъ — равшанӣ, хулосабарорӣ ва қабули қарор — бо кашфиёт, иттилоот ва андешаҳо пур шудааст. Ин се мафҳум савол додан, омӯхтани андешаҳо, гӯш кардани ҷавобҳо ва гузаронидани таҳқиқро дар бар мегиранд.

Нуктаи асосӣ

Чорчӯбаи тафаккури интиқодӣ сода аст:

• Равшанӣ: масъалаи андешаталабро равшан мефаҳмед.
• Хулосабарорӣ: барои он роҳҳал таҳия мекунед.
• Қабули қарор: барои амалӣ кардани хулосаи худ иқдом мекунед.

Дар дохили ҳар як ҷузъи ин чорчӯба усулҳо ва воситаҳои зиёди тафаккури интиқодӣ мавҷуданд, ки фикрронии шуморо роҳнамоӣ мекунанд.

Бо истифода ва тамрини ин усулҳо, қобилияти ҳалли мушкилот ва қабули қарорҳои шумо беҳтар мешавад. Ин бевосита ба роҳҳалҳои босифаттар, қарорҳои беҳтар ва натиҷаҳои эҷодкоронатар меорад.

Акнун оғоз мекунем. Қадами аввал — равшанӣ ва усулҳои равшан кардани масъала аст.