Чаро?

Чаро бояд «чаро?» пурсид?

«Чаро?» пурқувваттарин саволест, ки метавонед дар раванди тафаккури интиқодӣ диҳед. Ҷавобҳои ин савол ба мо дониш медиҳанд ва дониш имкони интихобро фароҳам меорад. Чунон ки Фрэнсис Бэкон гуфтааст: «Дониш қудрат аст».

Дониш ба мо имкон медиҳад, ки эҷодкортар бошем, мушкилотро ҳал кунем ва қарорҳои беҳтар қабул намоем.

Масалан, фарз кунед касе аз шумо хоҳиш мекунад, ки тамоми мебели як ҳуҷраро ба ҳуҷраи дигар кӯчонед. Шумо мепурсед: «Чаро?» ва мефаҳмед, ки пагоҳ қолинҳоро мешӯянд. Бо донистани ин сабаб, шумо мебелро ба ҳуҷрае мекӯчонед, ки қолин надорад.

Акнун мисоли мураккабтареро дида мебароем. Тасаввур кунед, ки дар ҷаласа роҳҳои тезонидани раванди муайянеро муҳокима мекунед.

Одатан, шумо нақшаи ҷараёни корро тартиб дода, сипас баррасӣ мекунед, ки чӣ гуна баъзе қадамҳоро бартараф ё сода кардан мумкин аст. Ин, албатта, равандро тезтар мекунад.

Аммо тасаввур кунед, ки мепурсед:

«Чаро мо мехоҳем ин равандро тезонем?»

Шояд аз суҳбат маълум шавад, ки ҳадафи аслӣ сари вақт ба муштариён расонидани маҳсулот аст.

Ин дониш метавонад шуморо ба пешниҳоди дигаре расонад: илова бар тезонидани расонидани маҳсулот, тарзи пешгӯии талаботро низ баррасӣ кунем, то пешакӣ донем, ки чӣ бояд истеҳсол шавад. Ин метавонад натиҷаро ба таври назаррас беҳтар кунад.

Дар ин боб чор сабаби пурсидани «чаро?»-ро баррасӣ мекунем. Аммо пеш аз он бояд бубинем, ки ҳангоми додани ин савол чӣ рӯй медиҳад.

Фарз кунед, роҳбаратон аз шумо ҳисобот ё маълумоте дар бораи лоиҳа мепурсад ва шумо ҷавоб медиҳед:

«Чаро?»

Эҳтимол ӯ инро манфӣ қабул кунад: гӯё дархосташро зери шубҳа мегузоред, итоат намекунед, фикри ӯро бад мешуморед ё умуман парвое надоред.

Аммо мақсад аз ин «чаро?» дигар аст.

Саволи шумо дар асл чунин маъно дорад:

«Барои он ки корро ҳарчи беҳтар анҷом диҳам, ниёзи шуморо қонеъ созам ва маълумот, маҳсулот ё натиҷаеро пешниҳод кунам, ки масъалаатонро ҳал кунад, бояд дархости шуморо беҳтар фаҳмам. Пас, ин ҳисоботро барои чӣ мехоҳед?»

Шумо «чаро?» мепурсед, то:

• вазифаи дархостшударо аз ҳадафи аслӣ фарқ кунед;
• сабаби решаиро ёбед;
• ба нуқтаи «намедонам» бирасед;
• ба «Зеро!!» — маҳдудияти амалан тағйирнопазир — бирасед.

Акнун ҳар кадомро муфассалтар баррасӣ мекунем.

«Чаро?» пурсед, то вазифаро аз ҳадафи аслӣ фарқ кунед

Оё боре аз шумо чизе дархост кардаанд ё иҷрои кореро супурдаанд, вале баъди анҷом додан чунин ҷавоб шунидаед:

«Не, ба ман ин лозим набуд».

Ё:

«Ман инро напурсида будам».

Шояд шумо маҳз он чизеро пешниҳод кардед, ки дархост шуда буд, аммо баъдтар дархосткунанда чизи дигаре хост, зеро фаҳмид, ки дархости аввалааш ба ниёзи аслиаш мувофиқат намекард.

Ин на танҳо вақтро беҳуда сарф мекунад, балки касро дилгир ҳам месозад.

Як мисоли сода: шахсе аз шумо як ҳалқа навори часпак мепурсад. Шумо медиҳед. Ӯ баргашта, боз навори часпак мепурсад. Боз медиҳед. Баъд ресмон мепурсад. Ресмон ҳам медиҳед.

Сипас мебинед, ки ӯ қуттиеро мебарад, ки аз ҳар тараф бо навору ресмон баста шудааст. Шояд чунин гӯед:

«Агар медонистам, ки қуттиро барои фиристодан омода мекунед, қуттии махсуси борфиристонӣ ва навори бастабандиро, ки ин ҷо нигоҳ медорем, медодам».

Акнун мисоли каме мураккабтар:

Роҳбар мепурсад:

«Метавонед ҳисоботе омода кунед, ки фурӯши ҳар як маҳсулотро дар чор моҳи охир нишон диҳад?»

Шумо ҳисоботро омода мекунед. Баъд ӯ мепурсад:

«Акнун метавонед фурӯши ҳар як маҳсулотро аз рӯйи ҳар як фурӯшанда нишон диҳед?»

Ин ҳисоботро ҳам омода мекунед.

«Акнун дар бораи барномаҳои маркетингие, ки барои шаш моҳи оянда тасдиқ шудаанд, ҳисобот медиҳед?»

Онро низ омода мекунед. Ҳангоми супурдани ҳисобот мебинед, ки роҳбаратон дар PowerPoint муаррифие бо номи «Пешгӯии фурӯш» месозад.

Шумо мепурсед:

«Мебахшед, оё ин маълумотро барои таҳияи пешгӯии фурӯш дархост мекунед?»

Роҳбар тасдиқ мекунад. Шумо мегӯед:

«Агар ҳадафатон ҳамин бошад, шояд ҷадвали ба бозор баровардани маҳсулот дар шаш моҳи оянда ҳам лозим шавад. Мо бисёр маҳсулотамонро нав мекунем ва афзоиши назарраси даромадро интизорем».

Чунин ҳолатҳо ҳамеша рух медиҳанд. Мо бисёр вақт аз дигарон иҷрои кореро хоҳиш мекунем, аммо сабабашро намефаҳмонем.

Албатта, ҳар дафъа шарҳ додани сабаби ҳар дархост амалӣ нест. Вале вақте сухан дар бораи масъала ё мушкили муҳим меравад, шарҳ додани он оқилона аст.

Агар аз касе нусхаи ҳисобномаеро хоҳиш кунед, шарт нест сабабашро фаҳмонед — ба шарте ки нусхаи сиёҳу сафед дар коғази одӣ бароятон мувофиқ бошад.

Аммо агар нусхаи муаррифиеро хоҳиш кунед ва фаҳмонед, ки он барои ҷаласаи роҳбарияти болоӣ лозим аст, эҳтимол нусхаҳоро ранга, дар коғази босифат ва муқовабандӣ карда омода кунанд.

Тавре аз ин мисолҳо мебинед, аз аввал донистани сабаб тарзи иҷрои вазифаро хеле тағйир медод ва эҳтимол тамоми равандро барои ҳамаи иштирокчиён самарабахштар мекард.

Вақте касе аз шумо иҷрои кореро мепурсад — супорише, таҳияи ҳисобот, занг ба муштарӣ, оғози ташаббус, такмили маҳсулот, санҷидани маълумотномаи тавсиявӣ, тартиб додани ҷадвал ё қариб ҳар кори дигар — мо онро дар ширкатамон «ин» меномем:

• «Лутфан, инро иҷро кунед».
• «Ин бояд анҷом ёбад».
• «Метавонед инро иҷро кунед?»

Шояд ба шумо рӯйхати якчанд чунин «ин»-ро диҳанд. Дар ҳамаи ин ҳолатҳо метавонед пурсед:

«Чаро инро мехоҳед?»

«Барои чӣ инро дархост мекунед?»

«Чаро бояд ин корро кунем?»

Бори дигар: шумо ҳаққи дархост кардани шахсро зери шубҳа намегузоред; танҳо мехоҳед масъаларо беҳтар фаҳмед.

Шумо мехоҳед чунин ҷавоб шунавед:

«Лозим аст инро иҷро кунед, зеро барои расидан ба он ҳадаф ба ин ниёз дорам».

Ё:

«Ин ба мо лозим аст, то он масъаларо фаҳмем».

Дар мисоли боло, вақте роҳбар ҳисобот мепурсад, ҳисобот ҳамон «ин» аст:

«Ин ҳисобот ба ман лозим аст».

Агар пурсед «чаро?», шояд ҷавоб чунин бошад:

«Зеро пешгӯии фурӯшро омода мекунам».

Пешгӯии фурӯш ҳамон «он», яъне масъалаи аслӣ аст. Омода кардани ҳисобот танҳо яке аз вазифаҳои иҷрошаванда мебошад.

Шумо бояд маҳз дар бораи ҳадафи аслӣ бештар донед, зеро эҳтимол ҳамон масъалаест, ки шахс воқеан мехоҳад ҳал кунад. Вазифаи дархостшуда бошад, одатан танҳо яке аз корҳои зарурӣ барои расидан ба он ҳадаф аст.

Вақте ҳадафи аслиро фаҳмидед, метавонед чунин ҷавоб диҳед:

«Агар масъалаатон ҳамин бошад, пас на танҳо ин ҳисобот, балки ҳисоботи дигаре ҳам лозим аст».

Ё:

«Агар мехоҳед он масъаларо ҳал кунед, ин чиз ба шумо лозим нест; ба ҷойи он чизи дигар даркор аст».

Ё шояд бигӯед:

«Барои ҳалли он масъала маҳз ҳамин чиз лозим аст».

Расми 6.1 муносибати байни «ин» ва «он»-ро нишон медиҳад: якчанд вазифа метавонанд дархост шаванд, вале шумо бо пурсидани «чаро?» масъалаи аслиеро меёбед, ки бояд ҳал шавад.

Расми 6.1. Вазифаи дархостшуда ва ҳадафи аслӣ.

Нуктаи асосӣ: саволи «чаро?» вазифаи дархостшударо аз ҳадафи аслӣ ҷудо мекунад. Гарчанде вазифа метавонад қадами муҳим бошад, ҳадафи аслӣ ҳамон масъалаи андешаталаб аст. Ин савол масъалаҳои дигарро ошкор карда, кумак мекунад муайян намоед, ки оё барои мушкили дуруст ҷавоб меҷӯед.

«Чаро?» пурсед, то сабаби решаиро ёбед

Мо ҳамчунин вақте «чаро?» мепурсем, ки мехоҳем ҳодисаи рӯйдодаро фаҳмем:

• чизе вайрон шудааст;
• муштарӣ аз хизматрасонӣ даст кашидааст;
• таъминкунанда натиҷаи ваъдашударо дер расондааст;
• мо муҳлатро аз даст додаем;
• фурӯшеро анҷом дода натавонистаем;
• хароҷотамон аз буҷет зиёд шудааст.

Ҳодиса метавонад мусбат ҳам бошад: аз пешгӯӣ натиҷаи беҳтар гирифтем, лоиҳаро пеш аз муҳлат анҷом додем ё шумораи муштариёнро зиёд кардем.

Ҳамаи ин ҳолатҳоро метавон чунин ҷамъбаст кард:

«Ин натиҷа ба вуҷуд омад».

Мо бо саволи «чаро?» қадам ба қадам амиқтар меравем, то ба сабаби решаӣ бирасем.

Мепурсед:

«Чаро ин рӯй дод?»

Ҷавоби ҷустуҷӯшаванда:

«Аз сабаби он».

Баъд мепурсед:

«Он чаро рӯй дод?»

Интизори чунин ҷавоб мешавед:

«Аз сабаби ҳодисаи дигар».

Бо идома додани ин пурсиш ба сабаби решаӣ мерасед: қарор, нокомӣ ё ҳодисаи ибтидоие, ки дар ниҳоят ба натиҷаи мазкур овардааст.

Ин метавонад натиҷаи муваффақе бошад, ки мехоҳед такрор кунед ё натиҷае, ки мехоҳед дар оянда аз он пешгирӣ намоед.

Масалан, аз компютер ҳуҷҷатеро ба чоп мефиристед, вале назди чопгар рафта мебинед, ки ҳуҷҷат нест.

Ба компютер бармегардед ва дубора кӯшиш мекунед. Ин дафъа боварӣ ҳосил мекунед, ки чопгари дурустро интихоб кардаед. Боз назди чопгар меравед, аммо ҳуҷҷат ҳамоно нест.

Мепурсед «чаро?» ва мефаҳмед, ки коғаз тамом шудааст. Коғаз мегузоред. Ҳуҷҷатҳои зиёди дигар ба чоп мебароянд ва гумон мекунед, ки инҳо корҳои дар навбатмондаи дигаронанд. Интизор мешавед.

Чопгар аз кор меистад, вале ҳуҷҷати шумо ҳанӯз нест.

Боз мепурсед «чаро?», зеро чопгар кор мекунад, аммо барои шумо не.

Кӯшиш мекунед ҳуҷҷатро ба чопгари дигар фиристед, вале он ҷо ҳам чизе чоп намешавад.

Боз сабабро меҷӯед. Мебинед, ки се ҳуҷҷат дар навбати чопанд: дутояшро ба чопгари аввал ва яктояшро ба чопгари дуюм фиристода будед.

Чаро?

Ниҳоят мефаҳмед, ки компютератон ба шабака пайваст нест. Боз пурсидани «чаро?» нишон медиҳад, ки сими шабака пайваст нашудааст.

Он гоҳ ба ёд меоред, ки шаби гузашта ноутбукро барои кор ба хона бурда будед ва имрӯз саҳар баъди баргаштан пайваст кардани сими шабакаро фаромӯш кардаед.

Симро пайваст мекунед ва чопгар ҳуҷҷатҳои шуморо чоп мекунад.

Пайваст накардани сими шабака сабаби решаии мушкили чоп буд.

Расми 6.2 нишон медиҳад, ки чӣ гуна бо саволи «чаро?» қадам ба қадам ба сабаби решаӣ мерасед:

Чизе рӯй медиҳад: «Ин ҳодиса рух дод».

Мепурсед: «Чаро?»

Ҷавоб: «Аз сабаби он».

Мепурсед: «Чаро?»

Ҷавоб: «Аз сабаби чизи дигар».

Мепурсед: «Чаро?»

Ҷавоб: «Аз сабаби ин».

То пайдо кардани сабаби решаӣ ҷустуҷӯро амиқтар мекунед.

Расми 6.2. Сабаби решаӣ.

Нуктаи асосӣ: пурсидани «чаро?» — баъзан чанд бор — барои ёфтани сабаби решаӣ кумак мекунад. Донистани он имкон медиҳад, ки аз такрори натиҷаи номатлуб пешгирӣ кунед ё натиҷаи дилхоҳро такрор намоед.

«Чаро?» пурсед, то ба «намедонам» бирасед

Ҳангоми пурсидани «чаро?» шояд ҷавоби «намедонам»-ро шунавед. Масалан, ҳангоми ҷустуҷӯи сабаби решаӣ:

— Чаро он муштарӣ аз хизматрасонӣ даст кашид?
— Намедонам.

— Чаро он ҷузъ вайрон шуд?
— Намедонам.

— Чаро барои мусоҳиба довталабони кофӣ надорем?
— Намедонам.

Ё ҳангоми ҷудо кардани вазифа аз ҳадафи аслӣ мепурсед:

«Чаро мо ин корро мекунем?»

Ва ҷавоб мешунавед:

«Намедонам».

Гарчанде ин гӯё набудани ҷавоб аст, «намедонам» дар асл кашфи бисёр муҳим мебошад.

Шумо бояд пурсидани «чаро?»-ро то расидан ба «намедонам» идома диҳед, зеро эҳтимол барои равшан кардани масъала маҳз ҳамин дониши намерасида зарур аст.

«Намедонам» ҳамчунин ҳудуди дониши шумо ва дигаронро дар бораи вазъият равшан мекунад.

Ба «намедонам» бирасед, вале баъд ҷавобҳоро пайдо кунед — зеро дар тафаккури интиқодӣ бояд маълумоти заруриро донед!

Ҷавоби «намедонам» ишораест барои додани саволҳои дигар, масалан:

• «Кӣ метавонад инро донад ва аз кӣ метавонем пурсем?»
• «Чӣ тавр инро фаҳмида метавонем?»
• «Оё метавонем фарзияҳое пешниҳод кунем, ки барои пеш рафтан кумак кунанд ва баъдтар дуруст ё нодуруст будани онҳоро санҷем?»

Дар ҳолати «намедонам» монда, пеш рафта наметавонед.

Нуктаи асосӣ: «чаро?» пурсед, то фаҳмед чиро намедонед. Сипас рафта, онро биомӯзед.

«Чаро?» пурсед, то ба «Зеро!!» бирасед

Мо инро «зеро бо ду аломати нидо» меномем. Ин сабабест, ки барои тағйир додани он амалан чорае надоред.

Масалан, мехоҳед масъалаи зеринро ҳал кунед:

«Чӣ гуна пардохти ҳамаи хароҷотамро осонтар кунам?»

Шумо бояд иҷора ё қарзи манзил, андоз ва ҳаққи хизматрасониҳои коммуналиро пардохт кунед; хӯрок, либос ва сӯзишворӣ бихаред; шояд хароҷоти донишгоҳ ё таҳсили дигарро ҳам дошта бошед.

Ба фикратон мерасад, ки агар андоз намепардохтед, ин кор осонтар мешуд.

Аммо зарурати пардохти андоз ҳамон «Зеро!!» аст.

Метавонед барои бекор кардани андозҳо ба Вашингтон рафта, эътироз кунед ё қонунро вайрон карда, андоз напардозед. Аммо агар ҳеҷ кадоми ин корҳоро накунед, бояд андоз супоред.

Бо вуҷуди ин, масъалаатонро ҳанӯз бояд ҳал кунед. Ҳамеша роҳе ҳаст — танҳо на ин роҳ.

Ба таври маҷозӣ, саратонро ба девори дигар занед, зеро девори андоз аз ҷояш намеҷунбад.

«Зеро!!» маҳдудиятест, ки роҳҳалли шумо бояд онро ба назар гирад.

Агар дар соҳаи таҳти танзим, масалан дорусозӣ, молия, озуқаворӣ ё алоқа кор кунед, бояд қонунҳои муайянеро риоя намоед. Дар Иёлоти Муттаҳида иҷрои онҳоро ниҳодҳое чун Идораи назорати озуқаворӣ ва доруворӣ, Комиссияи федералии алоқа, Комиссияи коғазҳои қиматнок ва биржаҳо, инчунин ниҳодҳои зиёди маҳаллӣ, иёлатӣ ва федералӣ назорат мекунанд.

Шояд бисёр вақт чунин саволҳоро мешунавед ё худатон медиҳед:

«Чаро бояд ин қадар ҳуҷҷат пур кунем? Чаро ин шаклҳоро пур кардан, ҳамаи ин маълумотро гузориш додан ё ҳамаи ин озмоишҳоро гузаронидан зарур аст?»

Пурсидан ва ҳатто ҷиддӣ санҷидани он ки оё ин талабот воқеан тағйирнопазиранд, дуруст аст.

Аммо агар барои тағйир додани ин қоидаҳо кӯшиш ё вақти зиёд лозим бошад — ё то замоне ки қонун тағйир наёфтааст — ҳамаи инҳо намунаҳои «Зеро!!» мебошанд.

Шумо ҳанӯз бояд лоиҳаро дар доираи буҷет, сари вақт ва бо кормандони мавҷуда анҷом диҳед.

Роҳе ҳаст, аммо он аз бартараф кардани «Зеро!!» намегузарад.

Нуктаи асосӣ: саволи «чаро?» ба шумо кумак мекунад, ки ба «Зеро!!» бирасед — маҳдудияте, ки роҳҳалли ниҳоиятон бояд дар доираи он амал кунад.

Оғози истифодаи «чаро?»

Дар бисёр ҳолатҳо метавонед бо саволи «чаро?» мушкил, масъала ё ҳадафро амиқтар омӯзед ва онро равшантар фаҳмед.

Чанд намуна:

• Ҳангоми муайян кардани ҳадафҳо: пурсед: «Чаро маҳз ҳамин ҳадафро интихоб кардем?»
• Ҳангоми муайян ва арзёбӣ кардани афзалиятҳо: пурсед: «Чаро ин қадар муҳим аст? Чаро аз ташаббусҳои дигар муҳимтар аст?»
• Вақте касе чизеро мушкил мешуморад: пурсед: «Чаро ин мушкил аст?» Ин кумак мекунад фаҳмед, ки оё воқеан ҳалли он зарур аст ва оё бояд дар муҳлати муайяншуда ҳал шавад.
• Вақте ҳодисаи ғайричашмдошт ё банақшагирифтанашуда рӯй медиҳад: барои ёфтани сабаби решаӣ пурсед: «Чаро ин рӯй дод?» ё «Чаро мо инро аз назар гузарондем?»
• Ҳангоми гирифтан ё фиристодани даъват ба ҷаласа: пурсидани «Чаро маро даъват кардаанд?» комилан қобили қабул аст. Ҳангоми даъват кардани дигарон низ равшан кунед, ки чаро ҷаласа мегузаронед, чаро ин одамон даъват шудаанд ва аз иштироки онҳо чӣ интизоред.
• Вақте чизеро намефаҳмед: пурсед: «Чаро онҳо чунин карданд?»
• Вақте касе аз шумо чизе мепурсад: пурсед: «Барои чӣ инро дархост мекунед?»
• Вақте касе мегӯяд: «Мо ин корро карда наметавонем»: пурсед: «Чаро наметавонем?»

Нуктаҳои асосӣ

Саволи «чаро?» барои равшан кардани масъала кумак мекунад, зеро имкон медиҳад:

• вазифаи дархостшударо аз ҳадафи аслӣ фарқ кунед;
• сабаби решаиро ёбед;
• ба «намедонам» бирасед ва муайян кунед, ки чиро бояд бифаҳмед;
• муайян кунед, ки оё бо «Зеро!!» — маҳдудияти амалан тағйирнопазир — рӯ ба рӯ ҳастед.

Шояд бори аввал барои пурсидани «чаро?» панҷоҳ калима сарф кунед, зеро лозим мешавад шарҳ диҳед, ки чаро ин саволро медиҳед.

Аммо вақте дигарон мефаҳманд, ки шумо бо тафаккури интиқодӣ масъаларо баррасӣ мекунед ва арзиши саволи «чаро?»-ро дарк мекунанд, метавонед танҳо як калимаи пурқувватро истифода баред:

«Чаро?»

Донише, ки аз ҷавобҳои ин савол мегиред, барои таҳияи роҳҳалли мушкил, масъала ё ҳадафи воқеӣ кумак мекунад.

Машқҳо барои истифодаи «чаро?»

1. Рӯйхати вазифаҳоятонро баррасӣ кунед. Барои ҳар як маврид пурсед, ки чаро он дар рӯйхат аст. Пас аз ҷавоб додан бипурсед: «Оё барои расидан ба ҳадафи аслии ин корҳо танҳо ҳамин вазифаҳоро анҷом додан кофист?»

2. Талаботро санҷед. Оё барои натиҷае, ки уҳдадор шудаед пешниҳод кунед, рӯйхати талабот ё мушаххасоти техникӣ доред? Медонед, ки чаро ҳар як талабот дар он рӯйхат ҷой гирифтааст?

3. Ҳадафҳоятонро баррасӣ кунед. Чаро маҳз ҳамин ҳадафҳоро интихоб кардаед?

4. Сабаби супориши навбатиро фаҳмонед. Дафъаи оянда, вақте аз ҳамкор, зердаст ё узви оила иҷрои кореро хоҳиш мекунед, сабабашро шарҳ диҳед. Ба ӯ имкон диҳед, ки дар бораи сабаби дархостатон савол диҳад.

5. Тарзи иҷрои корро зери савол гузоред. Дафъаи оянда, ҳангоми ба касе фаҳмондани тарзи иҷрои коре, андеша кунед, ки чаро онро ҳамин тавр анҷом медиҳед. Шояд маълум шавад, ки ғайр аз «ҳамеша ҳамин тавр мекардем» сабаби дигаре надоред.

6. Ҷаласаҳои тақвиматонро баррасӣ кунед. Оё медонед, ки чаро даъват шудаед, аз шумо чӣ интизоранд ва ҷаласа барои чӣ баргузор мешавад? Агар худатон ҷаласаро ташкил карда бошед, оё ҳамаи иштирокчиён медонанд, ки чаро даъват шудаанд?