ФАРҲАНГ ВА
ОЙИНИ ПОРТИҲО

Давлати Порт (Ашкониён) аз рӯи асолати фарҳангӣ, забону мероси адабӣ, расму оин ва мазҳаби хеш идомадиҳандаи тамаддуни орӣӣ ба шумор мерафт. Портиҳо аз лиҳози умумияти урфу одат, фарҳанг ва забон дар қисмати шарқии Эрон ва шимолии Осиёи Миёна давлати худро таъсис додаанд, ки ба марзҳои Хуросони кунунӣ рост меояд. Ин давлат қавму қабилаҳои парокандаи ориёинажод, аз ҷумла қабилаҳои доиҳоро ба давлату давлатдории пешрафтаи ҷаҳонӣ расонид.
Ашкониён расму оинҳои деринаи орӣӣ, аз ҷумла идҳои Наврӯз, Меҳргон ва Садаро чун иди умумимардумӣ ҷашн мегирифтанд.

ЗАБОНИ ПОРТӢ БА ГУРУҲИ ЗАБОНҲОИ
ҚАДИМАИ ЭРОНӢ МАНСУБ АСТ?

Забоншиносон портиро ба гурӯҳи забонҳои шарқии эронӣ мансуб медонанд, ки ба забон ва гуфтугӯи ниёгони орӣии тоҷикон қаробат доштааст ва номаш портӣ, паҳлавӣ, яъне порсӣ (форсӣ) будааст.

ОЁ ПОРТИҲО ХАТ ДОШТАНД?

Портиҳо дар асоси хати оромӣ ва дертар хати авестоӣ тахминан дар асрҳои I-и милодӣ хати паҳлавиро ихтироъ намуданд. Алифбои паҳлавӣ 22 ҳарф дошта, дар асоси он матнҳои авестоӣ ва дигар китобҳои аҳди куҳан навишта шудаанд. Забони паҳлавӣ ба забони форсии дарӣ хеле наздик буда, дар он бисёр калимаҳои то кунун фаҳмо, яъне хона, ман, одам, зан, тан, замон ва ғайра истифода мешаванд. Бо забони хати паҳлавӣ чандин осори адабӣ, аз ҷумла «Драхти Асурик», «Ёдгори Зарирон», дертар «Худойномак» ва дигар андАРЗНОМАҲО то замони мо расидаанд, ки мероси бевосираи ниёгони тоҷикон мебошанд.

ДИНИ ПОРТИҲО КАДОМ БУД?

Портиҳо чун дигар мардумони ориёитабори Хуросони Бузург ба ойини зардуштии гаравида, Аҳура Маздоро офарандаи ҷаҳон ва Худои бузург мешумурданд. Онҳо дар баробари ин дигар эзадҳои ёвари Аҳура Маздо, аз ҷумла Меҳр, Аноҳита ва Митраро аз рӯи ойини зардӯштӣ мепарастиданд. Маҳз бо пуштибонӣ ва дастури Балоши I (солҳои ҳукмрониаш 51-77 милодӣ) нусхаҳои парокандаи китоби муқаддаси Авесторо гирдварӣ намуда, ба шакли мукаммал даровардаанд. Дар харобаҳои Насои куҳан андаруни ибодатгоҳи Меҳрдодгирд ҳайкалчаҳои гилини зарандуд, биринҷӣ ва нуқрагин ёфт шудаанд, ки онҳо ба худоёни гуногуни портҳо, аз ҷумла Аноҳита Митра ва Нанайя мансубанд.