Меҳру сеҳри шеър

Ин рубоӣ дар китоби «Умари Хайём. Рубоиёт» (Нашриёти давлатии Тоҷикистон, Сталинобод, 1955 ва 1963) чунин нашр шуда:

Мову маю маъшуқ дар ин кунҷи хароб,
Ҷону дилу ҷому ҷома дар раҳни шароб;
Фориғ зи умеди раҳмату бими азоб.
Озод зи хоку бод в-аз оташу об.

Аввалан, дар хусуси тартиби мисраъҳо. Мулоҳиза мекунем: шоир мегўяд, ки онҳо – шоир, май ва маъшуқ дар кунҷи харобе баҳам омадаанд. Баъди ин баёни чӣ бамавқеътар аст
– «ҳолати зоҳир» ё «вазъи ботин», яъне, фикру хаёли онҳо?
Мантиқан, баёни «ҳолати зоҳир», яъне, «ҷону дилу ҷому ҷома дар раҳни шароб». Сипас шоир «вазъи ботин», яъне фикру хаёли онлаҳзаинаашонро баён месозад:

Фориғ зи умеди рафтану биму азоб,
(Фориғ зи умеди раҳмату бими азоб)
Озод зи хоку боду аз оташу об.

Кадоме аз ду шакли мисраи сеюм дуруст бошад? Ҷузъҷузъ таҳлил мекунем: «Умеди рафтан»; оё ин ибора мазмунан ва мантиқан дуруст аст? Не, чунки ба «рафтан» умед лозим нест, «рафтан» ногузир аст. Пас ба чӣ метавон умед баст? Танҳо ба як чиз – ба «раҳмат». Қаҳрамони лирикии рубоӣ боз аз «биму азоб» фориғ аст. Ин таркиб ҳам гўё шаклану мантиқан нақсе надорад. Вале бенақс ҳам нест.
Чаро? Ҷавоби ин суол суол аст: охират чӣ дорад? Биҳишту дўзах, яъне, раҳмату азоб. Пас ҳини рафтан аҳли шариат дар чӣ фикр аст? Ё ба раҳмат умед дорад ё аз азоб бим.
Яъне, бояд чунин бошад: умеди раҳмат ва бими азоб.

Мову маю маъшуқ дар ин кунҷи хароб,
Ҷону дилу ҷому ҷома дар раҳни шароб,