Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.
Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа
Вай аз забони русӣ ба забони тоҷикӣ дохил шудааст. Мирзосиро-чи Ҳаким, ки забони русиро хеле хуб медонист, дар сохтани фамилияҳои русӣ ва тоҷикӣ суффикси -ов, -ев-и русиро дар шакли халқии гуфтугӯӣ -уф, -йуф истеъмол намудааст. Ин суффикс ба исмҳои хос - номҳои тоҷикӣ ва русӣ ҳамроҳ шуда фамилия сохта-аст: фамилияи мо ҳам Мирзохуруф аст (с.330). Пулковник Яҳуф ҳукм кард, ки маҷлисро муҳосира кунанд (с.299). Аз истансаи Гарчикуф, ки истгоҳи роҳи оҳани Маррелон аст, хати роҳи оҳа-ни алоҳида кашидаанд (с.8). Хизмати нависанда дар он аст, ки ӯ аввалин шуда дар таърихи забони адабӣ ин суффиксиро ба шак-ли халқии гуфтугӯияш кор мефармояд.
Суффикси -лар. Ин суффикс ӯзбекӣ буда дар забони ӯзбекӣ маънои ҷамъро ифода мекунад. Суффикси мазкур дар таркиби кали-маи ӯзбекии чекиш омадааст ва зоҳиран номи ҷоро ифода карда-аст: Туркманони чекишлар зироат ҳам мекунанд (с.69).
Хулосаҳо доир ба ҷамъбандӣ ва суффиксиҳои исмисози “Туҳа-фи аҳли Бухоро”:
-
Дар “Туҳафи аҳли Бухоро” исмҳои беҷон ва ҷондор бо суффикси -ҳо 2313 маротиба ҷамъ баста шудаанд.
-
Суффикси -ҳо на танҳо бо калимаҳои тоҷикӣ, балки кали-маҳои русӣ-интернационалӣ низ ҷамъ бастаанд (137 бор).
-
Суффикси -ҳо дар асар 68,1 %-и ҷамъбандиро ташкил ме-кунад.
-
Суффикси -он (-гон, -ён, -вон) 21,2 %-ро ташкил ме-кунад.
-
Суффиксиҳои ҷамъбандии арабӣ (солим ва шикаста) танҳо 10,7 %-и ҷамъбандиро дарбар мегиранд.
-
Дар забони асар ҷамъбандии тоҷикӣ мавқеи асосиро на-род мекунад.
-
Тарзи морфологии сохта шудани ҷамъи исмҳо дар забони тоҷикӣ бо ҳама навигарӣ ва инкишоф маҳсули тараққиёти ҳазор-солаи забон ба шумор меравад.
-
Тарзи истифодаи ҷамъбандӣ дар айни як исм ҳам бо суф-фикси -ҳо ва ҳам бо -он бо забони адабии ҳозираи тоҷик мувофи-қат кардани забони “Туҳари аҳли Бухоро”-ро нишон медиҳад.
-
Суффикси ҷамъбандии -он назар ба вариантҳои худ -гон, -ен, -вон серистеъмол буда, ба воситаи суффикси -он исмҳои предметҳои ҷондор ва беҷон ҷамъ баста шудаанд.

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё