Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.
Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа
махсусан дар забони зинда, мавҷуд набошад. Дар забони адабӣ вусъат пайдо кардани истеъмоли шакли сифати феълӣ бо суффикси -гӣ барои минбаъд ба забони адабӣ роҳ ёфтани шакли сираи эҳтимолии он замина гардид ва чунон ки мебинем, истифодаи шакли сираи эҳтимолӣ баъд аз революсия дар забони адабӣ зудтар умумият ёфт.
- Хусусияти дигари фарқкунандаи забони "Туҳафи аҳли Бухоро" аз забони адабии ҳозираи тоҷик дар истеъмоли феълҳои нопурраи хабарии нақлӣ мушоҳида мешавад. Шаклҳои феълии нопурраи хабарӣ-нақлӣ дар асар дар ду маврид кор фармуда шудаанд: а) нависанда ҳодиса, воқеаро аз каси дигар шунидааст, яъне баёнкунандаи воқеа шахси дигар мебошад. Дар ин сурат феълҳо ба шакли нопурраи хабарии нақлӣ омада, ба ҷумла як тобиши махсусе додаанд. Ин тобиш аломати нотамомии хабар буда, нопуррагии феъл баръало намоён мегардад: мегуфтанд, ки ба Ҳирот рафта (с. 137). Вақте ки дар миёни шаҳр овоза меафтад, як нафар масеҳӣ як мусулмонеро кушта, халқ ва муллоҳои авом - ҳама дин аз даст рафт гуфта, рӯ ба тарафи дорулҳукума мераванд. Ҳукумат ҳам марди бетаҷриба буда, фавран ба мардум мегӯяд: "масеҳиро қонунӣ бояд ба дор кашед" (с. 159).
Феълҳои нопурраи хабарии нақлӣ танҳо аз асоси замони гузашта бо иловаи суффикси -а сохта нашуда, баъзан префикси меро қабул карда, шакли замони гузаштаи нақлии ҳикоягии нопурраро гирифтаанд: Ӯ яқин муомилаи байни давлати рус ва Эронро намедонист ё ин ки медонист, он вақт аз хотираш бароварда ё он ки мехост масъулиятро ба сари идораи назмия андозад (с. 324-325). Гуфтанд, ки як заифа бо ду бачаи худ рафтагори Алмаато мебошад, мушорунилайҳ ҳам рафиқи роҳ меҷуст (с. 12).
б) Нависанда ҳодисаю воқеаро бевосита бо чашми худ дида иштирокчӣ ва баёнкунандаи амал худи ӯ мебошад: Банда манзили ӯро суроғ гирифта рафтам, мушорунилайҳ дилҷон (ароба) аз худ дошта, фақат асби кироя лозим дошта (с. 12). Аз он вақт боз дар он ҷо шаҳре бино намуда ва ба ободии он кӯшида (с. 25).
Ин шакли ҳам префикси -ме қабул мекунад: Дӯкондоре доду ситоди савдогарӣ меҳарда, бандаро қасфатан шинохта, ки бухороӣ ҳастам, садо намуда (с. 18).
Миқдори ин гуна феълҳои нопурраи хабарии нақлӣ дар забони "Туҳафи аҳли Бухоро" хеле кам бошанд ҳам, дар насри ибтидои

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё