Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.
Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа
асри XX дар ин бобат мавҷуд будани анъанаи насри классикиро нишон медиҳанд. Дар "Наводири Зиёия" феълҳои нопурраи хабарии нақлӣ бо феъли истодан низ дучор мегардад: Аммо маблағи мазкур ба дасти оқсақол истода. Аз ҷумлай иттифоқ, завҷаам низ ба дари ҳарами мири тӯқсоба истода... (Садри Зиё, "Наводири Зиёия", с. 66).
Шакли кӯтоҳи нақлӣ бо феъли буданро низ Садри Зиё истифода намудааст: Ҳазрати Эшон донистаанд, ки маблағе, ки ба назр кифоя кунад, ин миқдор буда, пас аз он гуфтанд ("Наводири Зиёия"... с. 166).
Узбески дар забони адабии ҳозираи тоҷик, хусусан дар наср, ин шакли феълӣ истеъмол намешавад, забони асар аз забони адабии ҳозираи тоҷик аз ин ҷиҳат фарқ мекунад.
- Хусусияти дигари насри ибтидои асри XX, аз ҷумла забони "Туҳафи аҳли Бухоро" он аст, ки феълҳои нопурраи хабарии нақлӣ бандакҳои хабарӣ қабул кардаанд. Дар забони адабии ибтидои асри XX бо шаклҳои нақлӣ омадани бандакҳои хабарӣ то андозае мавқеъ пайдо кардааст. Дар аксари асарҳои насрӣ бо бандакҳои хабарӣ омадани феълҳои нақлӣ дида мешавад.
Нависанда чунин шаклҳои феъли нақлиро истифода кардааст: гузаштаи нақлии нопурра дар шакли сифати феълӣ - хонда; гузаштаи нақлии пурра - хондааст; гузаштаи нақлии ҳикоягӣ - мехондааст; гузаштаи нақлии ҳикоягии нопурра - мехонда; гузаштаи нақлии дур - хонда шудааст.
Назар ба шаклҳои дигар шаклҳои гузаштаи нақлии пурра ва гузаштаи нақлии ҳикоягӣ серистеъмоланд. Мисолҳо, ... гӯё Венаро чанд бор Туркон муҳосира кардаанд (с. 69). Дар вақте ки лашкари ислом Венаро муҳосира намуда, фатҳ накарда, баргашта рафтаанд, қувваи бисёре гузоштаанд, ки аз он таърих боз онҳо қаҳвахӯр шудаанд (с. 70). Серистеъмолии шаклҳои пурраи нақлӣ ва ҳикоягии феъл аз он шаҳодат медиҳад, ки дар забони адабии ибтидои асри XX истифодаи шаклҳои нопурраи нақлии феълӣ камтар шуда ва дар ин бобат низ наздик шудан ба забони адабии пасареволюционный муҳоҳида мегардад.
- Хусусияти дигари забони асар дар истеъмоли феълҳои таркибии феълӣ ба назар мерасад. Дар ибтидои асри XX аз сабаби ба забони зинда наздик шудани забони адабӣ ҷараёни ба забони адабӣ дохил шудани феълҳои таркибии феълӣ суръатноктар гардидааст.

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё