Зеҳн
Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.

Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа

ТаърихАдабиёт
Аз аввал хондан

гуфтугӯй — яъне дар забони зинда характернок буда, бо хусусият ва тобишҳои маъноии худ дар асар мавқеи муҳим доранд. Феъли ғаш кардан маънои сахт гиря кардан, бошиддат гиря кардан, беҳуш шудандро дорад.

Дар «Туҳафи аҳли Бухоро» ба маънои «беҳуш шудан», сахт гиря кардан омадааст: Се дафъа ғаш карда будам (сах. 129). Ғаш кардан — беҳуш шудан, зеро «ғаш» дар забони арабӣ ба маънои «беҳуш» истифода мешавад.

Ин феъл ба ин маъно бо синонимҳои дигар иваз намешавад ва ба ин маъно синоними мувофиқ ёфтан низ мушкил аст.

Феъли хомӣ кардан дар забони зинда серистеъмол буда, дар забони адабӣ низ синонимҳои зиёд дорад: нопухтагӣ кардан, бетаҷрибагӣ кардан, нодонӣ кардан, фиреб хӯрдан. Гарчанде ин синонимҳо аз ҷиҳати маъно ба феъли хомӣ кардан наздик бошанд ҳам, маънои асосӣ ва тобиши онро пурра дода наметавонанд.

Феъли мазкур дар асар ба маънои бетаҷрибагӣ кардан, фиреб хӯрдан истифода шудааст: ...вале астарабодиён хомӣ карда, пиёда савораҳоро то ба ӯрду дунбол карда рафтанд (саҳ. 317).

Феъли дам додан дар забони зинда серистеъмол аст. Калимаи дам бо феълҳои гуногун омада метавонад: дам задан, дам гаштан, дам гирифтан, дам истодан, дам кардан, дам андохтан, дам кашидан ва монанди инҳо.

Шаклҳои болоӣ маънои луғавии ба худ хос доранд. Калимаи дам маънои зиёд дорад ва вобаста бо феъли ёридиҳанда маъноҳои мухталифро ифода карда метавонад. Муқоиса шавад: дам гирифтан — дам додан.

Нависанда аз забони зинда феъли таркибии хунук кардандро вобаста ба талаботи ҷумла хеле моҳирона истифода бурдааст. Феъли мазкур дар шеваҳои шимолӣ серистеъмол аст. Одамон аспҳои табила (бидав)-ро ҳар рӯз пас аз ком ё пагоҳии барвақт бароварда хунук карда меоянд. Ин калима бо ҳамин маъно хеле машҳур буда, ҳуқуқи ба забони адабӣ дохил шуданро гирифтааст. Нависанда онро ба ҳамин маъно истифода намудааст: Баъд аз асп фаромада, ба яке аз онон аспи савори худро додам, ки хунук кунанд (с. 140). Ин феҳро бо тарҷиби дигар иваз кардан мумкин нест ва агар ба ҷои он таркиби "сард кардан"-ро гузорем, маънои матлуб ҳосил намешавад.

Нависанда дар феъли халос шудан монанди феълҳои болой хусусияти

пешина
аз 159
навбатӣ