Забони адабии ҳозираи тоҷик (Қисми 1)

Китоби дарсии мазкур барои факултетҳои филологияи мактабҳои олӣ пешбинӣ шудааст. Он ба омӯзиши лексикология, фонетика ва морфологияи забони адабии ҳозираи тоҷик бахшида шудааст.
Агенти Зеҳнӣ · 5 октябри 2026 · 457 саҳифа
киро? ҷавоб мешавад ва бо феъл бевосита алоқаманд мегардад. Пуркунандаи бевоситаи суратнаёфта одатан бо феъли гузаранда ҳампаҳлу меояд, аммо пуркунандаи бевоситаи суратёфта гоҳо бо феъл ҳампаҳлу, баъзан дур аз феъл ифода меёбад:
Низомиддин табассуми даври даҳонашро ғундошт (Ҷ. Икромӣ, Дувоздаҳ дарвозаи Бухоро). Дафъатан дигар ба худи ҳамин майдон ӯро Салим-муаллим кашола карда овард (Ф. Муҳаммадиев, Сози Мунаввар). Кайҳо боз инқилобро мунтазир буд, зеро фаҳмида буд, ки инқилоб тоҷу тахти амир ва хонаи зулму зӯровариро хароб мекунад, бинобар он инқилобро хурсандона пешвоз гирифт ва аввалин неъмати инқилобро ба даст овард (Ҷ. Икромӣ, Дувоздаҳ дарвозаи Бухоро).
Баъзан дар нутқ пуркунандаи бевосита зикр наёфта бошад ҳам, вай дар ягон фарз тасаввур карда мешавад: Мана, дидед-мӣ? (Ҳ. Карим, Оқшуда).
Дар назм бо феъли гузаранда ба шакли суратнаёфта омадани пуркунандаи бевоситаи суратёфта бисёр дида мешавад:
Эй даранда, уқоби бадфарҷом,
Аз чӣ нағзоштӣ тазарв ором?
(М. Турсунзода, Аз Ганг то Кремл)
Изн деҳ, як дам нишинам дар барат,
Сер бинам мавҷҳои дилбарат...
(М. Қаноат, Мавҷҳои Днепр)
Баъзе феълҳо вобаста ба маъно, мавқеъ ва муносибати бо аъзоҳои ҷумла доштаашон гоҳ чун феъли ноқис, гоҳ чун гузаранда меоянд, масалан: шикастан, пухтан, рехтан: коса афтоду шикаст (ноқис) — вай косаро шикаст (гузаранда); гелос пухт — ширбиринҷро Ҳомид пухт; об аз сатил рехт — вай дар зери ниҳолҳо об рехт.
Ҳамчунин баъзе феълҳои таркибии номӣ вобаста ба маънои луғавии ҷузъи номиашон ноқис ва ё гузаранда шуда метавонанд, чунончи: дам гирифтан (ноқис), пешвоз гирифтан (гузаранда); гулдурос задан — чеғ задан; ханда кардан — тӯҳфа кардан; кор кардан — такрор кардан ва ғайра.
Ҳодисаи ҳайратангезе рӯй дод. Дарья мехост барои Давлат шуда худро ором, хотирҷамъ нишон диҳад (Р. Ҷалил, Шӯроб). Пагоҳ сӯҳбат мекунем (Ф. Муҳаммадиев, Сози Мунаввар). Онҳо... аз пеши полизи Саидпаҳлавон гузашта истода ӯро табрик мекарданд (Ҷ. Икромӣ, Дувоздаҳ дарвозаи Бухоро).
Аксарияти феълҳои таркибии номии гузаранда бо феъли

Барномасозӣ
Ахбор
Олами Афсонаҳо