ФАСЛИ ПАНҶУМ

Баҳори соли 1921, мардум аз рӯйи одат хонатаконӣ карда, ба иди Наврӯз тайёрӣ диданд. Аммо иди он сол мисли идҳои гузашта фараҳмандию фирӯзӣ надошт. Болшевикон, ки зиндагии мардумро аз решаҳояш дигар карда буданд, баъдтар ба ҳамон берӯие, ки одаташон шуда буд, эълон карданд, ки иди Наврӯз диниву хурофотист. Мо иди ҳақиқии худамон – иди октябрро дорем. Дар бисёр хонаҳо, ки мард намонда буд, ба ин дигаргунӣ эътибор надоданд. Ба назарашон иди Наврӯз ҳам мисли як чизи нозарур ва ба наздикӣ гумшуда намуд. Чунон ки асбобҳои тиллоӣ ё тиллодавонда, аз қабили офтобаю дастшӯю шамъдонҳо аз рӯйи ҳавлиҳо гум шуданд. Гӯё тӯфоне омада, ҳама буду шуди ин заминро рӯфта бурд. Аммо бухороиҳо одатан ба чунин майда-чуйдаҳо аҳамият намедоданд. Хабар меёфтанд, ки мол ё чизе гум шудааст, ё касе бурдааст, худро тасаллӣ медоданд: «Насибааш ҳамин қадар будааст. Ҳар балое ояд, ба ҳамон занад.» То замони инқилоб дар Бухоро, умуман дар аксари шаҳру деҳоти Мовароунаҳр дар сад - дусад соли охир ба ду забон такаллум мекарданд - тоҷикию узбекӣ: ду забон донистанро мисли чароғи лампа доштан зарур медонистанд ва ба он эҳтиром доштанд. Касе ин забонҳоро надонад, шахси ақибмонда ва бемаданият маҳсуб меёфт. Шоироне пайдо шуданд, ки ба ду забон шеър мегуфтанд ва ин шеърҳо дар байни омма бештар маҳбубият пайдо карданд. Занони деҳаҳои узбекзабони атроф, ки ба ҷонаи ҷиносе ба тӯйу маърақаҳо меомаданд, ба узбекӣ, занони шаҳр ба тоҷикӣ такаллум карда, ҳамдигарро мефаҳмиданд. Надонистани забон онҳоро бегона намекард. Балки баъдтар ба некӣ ёд овардаю мегуфтанду механдиданд. Дар сохти нав ин падида аз байн рафт. Ҳоло навдавлатҳо гаштаю баргашта ба таъкиду таҳдид мегӯянд, ки ин ҷо Туркистон аст, ба туркӣ сухан гӯед. Таҳҷоиҳо дар сӯҳбатҳояшон мегуфтанд, ки ин бенасақиҳо ҳам резаю қатраҳои ҳамон тӯфони инқилоби наҳс асту мегузарад. Кофирҳо чизе хостанд, гирифтанд. Акнун бояд каму гум шаванд, ки мо ба зиндагии худ баргардем. Ҳамзамон бештари болшевикҳо низ нисбат ба бухороиҳо нигоҳи манфӣ доштанд. Байни худ шикоят мекарданд, ки ин мардуми ғафилу мутаассиб то ҳол давлати Шӯро чист намедонистанд? Ба мафҳуми озодӣ, баробарӣ сарфаҳм намераванд. Демократияро нодуруст мефаҳманд. Аз гуфтаи муллоҳои ноқисуклашон як қадам он сӯ намераванд. Фрунзе хуб кард, ки бо аэропланҳо шаҳрашонро задаю валангор кард. Вагарна аз деворашон дарун нигоҳ кардан намемонданд. Баъзе муллобачаҳояшон чунон мутаассибанд, ки ҳазор далелу бурҳон бийӣ ҳам, қабулат намекунад. Мисле ки зан мешиканаду феълашуро дигар намекунад. Дар