дигар кишварҳои Туркистон ин номаъқулиро надидем. Шаҳрро мегирифтем, сар боло намекард. Мефаҳмондем, ки оянда фалон беҳбудиҳо мешавад, хурсанд мешуданд, ба корҳои мо ёрӣ медоданд. Ин ҷо ҳатто деҳаҳояшон бо белу мосу чуволӯзашон бар зидди мо мехезанд. Тамоми шаҳрҳои Миёнколро тассаруф карда будем. Ҳоло ҳама аз нав шӯриш бардоштанд. Нашавад, ки дар ҳар тараб сарбоз монӣ, ки инқилобиашон кунад, чунон ки арабҳо дар ҳар хона як тараб монда, мусулмонашон карда буданд. Он замон инҳоро беҳуда табармусулмон намегуфтанд. Агар мемонданд, ки зудтар он тараф то Ҳиндустон мерафтанд, барои худашон хуб буд. Роҳҳо кушода, раву биё баҳузур. Эҳ, «хари кӯру осиёби танг», мон дар г... чӯлида гарданд.

Баъдтар чорасозҳои инқилоб бо Файзуллоҳ маслиҳат кардаю фармуданд, ки дар Бухоро хатро дигар кунед, ҳам таърихро аз нав нависед. Инҳо гузаштани афсонарангашонро надонанд, хуб аст. Ба гуфти худашон, китобҳои замони кӯҳна ва инқилобӣ оварда, китобхонаҳо ташкил карданд. Зуд почтаю телеграф, мактабу чойхонаҳои сурхро ба кор дароварданд. Мактабҳо сохтаю таълиму тарбияро бо салоҳдиди худ ба роҳ монданд. Ҳамаи ин корҳо аз он дарак медод. Мактабсарони нохалаф аслан ёди падар надоранд, ё оқи падаранд?..

Аммо одам чунон як маҳлуқи пурбардору дилебест, ки ба ҳар гуна муҳиту одат мекунад. Мардуми Бухоро, гӯӣ баъд аз касалии дуру дароз хеста бошад, чору ночор бо ҳукумати болшевикуо ба ҳамкорӣ даромад.

Мансур баъди аз Ҳисор омадан каме бекор гашту боз ба сафи мардиҳо пайваст. Баъзан Ҷовидро ҳамроҳ мегирифт. Вай ҳоло каме қад ёзондааст. Муаллум, ки Зулайҳои меҳрубон хуб нигоҳубинаш мекунад.

Боре бегоҳӣ, ки ҳама шом мехӯрданд, Мансур гуфт:
– Дар чанд ҷое, ки кор кардем, ба дигарҳо корашон не, ба ман зеҳн монда таҳқӯвӣ мекунанд: «Шумо аслан аз куҷо? Касабаатон чист?»

– Мебинанд, ки шумо аз дигар гала омадаед, марди озодаи шаҳриед, ки кунҷковиашон боло мегирад, — гуфт Мирзоумед.
– Озода буданам ҳам дигар намонд, — Мансур лабханд кард. – Ӯ нигоҳи Зайхоро ҷонибаш дида, ҳиҷолатманд шуда афзуд: – Ин суханро бо он маънӣ гуфтанд, ки баъзан дилам хавф мебарад, мабодо кулак буданамро дониста хабар надиҳанд.
– Хоҳ-нохоҳ бой буданатон маълум, – гуфт Мирзоумед ва нигоҳаш ба таранаш бархӯрду дид, ки ба рӯйи Мансур нигоҳ дораду нишони «аз дигар табақа»
буданаро меҷӯяд. Пай бурд, ки суханаш хато баромад. Дар назди зан чунин бегонаро таъриф кардан лозим набуд. Ӯ нигоҳи занашро таъқиб карда, афзуд:
– Ҳоло дар аксар гузарҳо мактаб кушодаанд, шояд дар ягон мактаб муаллимӣ кунед.

– Хуб мешаваду... – Мансур забон хоид.
– Болшевикҳо дар масъалаи илми дониш пулро дареғ намедоранд. Хӯҷаин накунам, дар як сол кори сад соли моро карданд.

Мансур гап назад, вай ба ин кори болшевико — маъракаи «маҳви бесаводӣ»
сарфаҳм намерафт.
– Ҳоло дар деҳаҳо ҳам ҳамин гуна мактабҳо мекушоянд, – афзуд Мирзоумед.