талаб мекунад. Бинобар ин, ҳеҷ касе тасмим
гирифтааст, ки оё баъди издивоҷ мехоҳад инсон
бимонад ё на? Албатта, посухи аксар муосирин
қонекунанда нест, яъне онҳо ҷиҳати гурез аз
мушкилӣ аз барпо кардани оила сарпечӣ
мекунанд. Яке аз аносири рафъи мушкил дар
фаъолияти инсони муосир интеллекти маснӯӣ
мебошад, аммо бинобар каноргирии инсон аз
фаъолият рушди технологияҳо ва тафаккури
техникии башар ин мавҷуди маънавӣ тадриҷан аз
лиҳози маънавӣ мемирад. Шояд бештар
рӯоварии башар дар замони муосир ба дунявият
моро ба чунин хулоса овардааст, лекин дар
саросари таърихи худ инсон ғолибан
ғайримаънавӣ буданд ва ҳамон интеллектҳои
маснӯиро мемонданд, ки айни замон дастурро
беҳтар аз инсон иҷро мекунад. Хабермас дар
китобе таҳти унвони “Фановарӣ ва илм чун
“идеология”” бо дарназардошти низоми
тафовутии инсон ва техникаро чунин шарҳ
додааст: “Дар маънии ин ки оё мо аз навъи
чаҳорчуби кибернетикӣ барои таҳлил истифода
кунем ё накунем, тафовуте вуҷуд надорад, агар
низоми иҷтимоиро мутобиқ ба ин мудел ба
унвони системи “инсон-мошин” созмондиҳӣ
кунем”136. Ба қавли муҳаққиқ, то поёни қарни
XIX вобастагии илм аз фановарии муосир

136 Хабермас Ю. Техника и наука как «идеология», - М.: Параксис, 2007, - с. 90.