Фарзҳо

Фарзҳо нақши калидӣ доранд

Эҳтимол дар зиндагӣ на як бор шуморо огоҳ кардаанд, ки фарз накунед. Ин маслиҳат чандон дуруст нест: фарз кардан зарур аст. Шумо бе фарз кардан дар бораи ҳеҷ чиз ба хулоса расида наметавонед.

Фарз — андешаест, ки шумо онро дуруст мепиндоред. Дар асоси он метавонед ба хулосае бирасед. Фарқи асосии тафаккури худкор аз тафаккури интиқодӣ чунин аст:

• Дар ҳолати тафаккури худкор шумо дурустии фарзҳои худро худ аз худ қабул мекунед.
• Дар ҳолати тафаккури интиқодӣ мепурсед: «Аз куҷо медонам, ки фарзи ман асоснок аст?»

Маслиҳат дар бораи фарзҳо бояд чунин бошад: «Бе донистани он ки чӣ гуна ба фарз расидед, фарз накунед ва фарзҳоеро қабул накунед, ки дурустии онҳоро санҷида наметавонед».

Оё ягон бор аз сабаби бад будани ҳаво аз вақти маъмулӣ барвақттар ба кор рафтаед, зеро бояд дар соати муайян он ҷо ҳозир мешудед? Шумо фарз кардед, ки аз сабаби борон, барф ё жола ба кор расидан вақти бештар мегирад. Чаро чунин фарз кардед? Зеро пештар бо чунин вазъият рӯ ба рӯ шудаед ва қариб ҳар дафъае, ки ҳаво бад мешавад, ҳаракат дар роҳ сусттар мегардад. Пас, фарзи шумо эҳтимол асоснок аст.

Фарз кунед, дар болои лоиҳае кор мекунед ва яке аз аъзои даста, ки қаблан бо ӯ во нахӯрдаед, ба ҷаласаи баррасии рафти кор дер меояд. Пас аз як ҳафта ҷаласаи навбатӣ баргузор мешавад. Оё фарз мекунед, ки ин шахс боз дер меояд? Азбаски бо ӯ танҳо як таҷриба доштаед, чунин фарз кардан интихоби хуб нест. Аммо агар ӯ аз панҷ ҷаласаи охир ба чортояш дер омада бошад, чунин фарз асоснок хоҳад буд.

Фарзҳо аз далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо ташаккул меёбанд. Шумо дар бораи он ки чӣ рӯй дода метавонад ё вазъияти ҳозира чӣ гуна аст, фарз мекунед. Масалан:

• Субҳи шанбе соати 8:00 аст. Мувофиқи ҷадвал, фарзандатон бояд соати 14:00 бозии футбол дошта бошад. Ин мушоҳида аст: ҳарчанд ба нақша гирифта шудани бозӣ далел аст, кафолате нест, ки он воқеан баргузор мешавад. Пешгӯии обуҳаворо мешунавед: эҳтимоли боридани борон 90 дарсад аст; борон аз соати 11:00 оғоз шуда, то охири рӯз идома мекунад. Ин ҳам мушоҳида аст. Дар се соли охир, ҳар вақте борон меборид, бозии футболи фарзандатон бекор мешуд. Ин таҷриба аст. Пас, дар асоси вақти оғози бозӣ — мушоҳида, пешгӯии борон — мушоҳида ва бекор шудани бозиҳо аз сабаби борон — таҷриба, фарз мекунед, ки бозии имрӯза низ бекор мешавад.
• Дар даҳ суҳбати охирин бо роҳбаратон ҳар дафъа ба шумо кори иловагӣ супорида шуд. Ин таҷриба аст. Акнун дар вазъияте қарор доред, ки бояд бо роҳбаратон суҳбат кунед. Шояд асоснок бошад, ки фарз кунед: агар ин суҳбатро анҷом диҳед, эҳтимол боз кори иловагӣ мегиред.
• Муштарии муайяне занг зада, фармоиш медиҳад. Ин далел аст. Ӯ шаш фармоиши охиринашро бекор карда буд. Ин таҷриба аст. Шумо мепурсед, ки оё ин дафъа фармоишаш қатъӣ аст. Ӯ мегӯяд, ки комилан қатъист. Ин мушоҳида аст. Ба худ мегӯед: «Чор дафъаи гузашта ҳам ҳаминро гуфта буд, вале боз фармоишашро бекор кард». Ин таҷриба аст. Аз ин рӯ, ба чунин фарз мерасед, ки беҳтар аст ба ин фурӯш чандон умед набандед, зеро эҳтимоли бекор кардани фармоиш зиёд аст.

Шумо ҳар рӯз ҳазорон фарз мекунед ва аксари онҳоро худ аз худ дуруст мешуморед. Вақте бо мошин ба мағоза барои харидани чизе меравем, дар баробари бисёр чизҳои дигар фарз мекунем, ки:

• Чархи мошин намекафад.
• Нишондиҳандаи сӯзишворӣ дуруст кор мекунад.
• Ҳамаи роҳҳо баста намешаванд.
• Мағоза боз хоҳад буд.
• Мо метавонем пули молро пардохт кунем.
• Моли лозима дар мағоза мавҷуд хоҳад буд.

Мо фарзҳои бисёр мекунем ва ҳамаи онҳо бар далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо асос меёбанд.

Акнун як мисоли мураккабтарро мебинем. Шумо дар ҷаласаи баррасии рафти лоиҳа иштирок мекунед, то муайян созед, ки оё гурӯҳатон онро сари вақт анҷом медиҳад ё не. Аксари марҳилаҳои асосӣ хуб пеш мераванд ва вазифаҳо иҷро мешаванд, аммо чандтои онҳо аз ҷадвал ақиб мондаанд. Масъулони он корҳо мегӯянд:

— Бале, ин аломати огоҳкунанда аст, аммо фикр мекунем, ки ҳамааш хуб мешавад.

Пас аз ду рӯз вазъи ҳамон корҳо ба дараҷаи сурх мерасад, зеро боз ҳам бештар аз ҷадвал ақиб мондаанд. Одамон боз шуморо бовар мекунонанд, ки ҳама чиз хуб мешавад. Аз таҷрибаи ҳамкорӣ бо онҳо медонед, ки ин одамон хушбинанд, нияти нек доранд ва бисёр меҳнат мекунанд, аммо муҳлатҳои марҳилаҳои асосиро риоя намекунанд. Дар асоси ҳамин таҷриба фарз мекунед, ки гурӯҳ лоиҳаро сари вақт ба анҷом намерасонад.

Агар фарзҳои худро бар чизҳое асос диҳед, ки далел мешуморед, вале дар асл далел нестанд, ё бар мушоҳидаҳое, ки вазъиятро дуруст инъикос намекунанд, ё танҳо бар як таҷриба, он гоҳ фарзи ниҳоии шумо метавонад беасос бошад.

Шумо ба мағоза медароед ва моли шиносеро бо нархи хеле арзон мебинед. Оё дуруст аст, ки фарз кунед нархи молҳои дигар ҳам арзон аст? Албатта, не. Зеро ин танҳо як таҷриба ва дар асл танҳо як мол аст. Аммо агар нархи сӣ моли шиносро санҷед ва қариб ҳамаи онҳо нисбат ба мағозае, ки одатан аз он харид мекунед, арзонтар бошанд, метавонед фарз кунед, ки нархҳо дар ин мағоза пасттаранд — ҳадди ақал дар ҳамон рӯз.

Мо дар ҳолати тафаккури худкор фарзҳои бешумор мекунем. Аммо дар тафаккури интиқодӣ фарзҳои худро бе санҷиш қабул намекунем. Мо мепурсем: барои ба ин фарзҳо расидан кадом далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳоро истифода мебарем? Оё бо ҷамъоварии мушоҳидаҳои иловагӣ метавонем ин фарзҳоро тасдиқ ё рад кунем? Оё дигарон таҷрибаҳои дигар ё мухолиф доранд?

Одамон фарзҳои гуногун мекунанд, зеро мушоҳидаҳо ё таҷрибаҳои гуногун доранд. Агар шумо пешгӯии обуҳавоеро шунида бошед, ки эҳтимоли боронро хабар медиҳад — мушоҳида, вале дӯстатон пешгӯии дигареро шунида бошад, шояд шумо фарз кунед, ки чатр гирифтан лозим аст, аммо дӯстатон чунин фикр накунад.

Нуктаи асосӣ

Мо ҳар рӯз ҳазорон фарз мекунем ва ҳамаи онҳо бар далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳо асос меёбанд. Баъзе аз ин фарзҳо беасосанд, зеро ба ҷузъҳои заифи муқаддимаи истидлол такя мекунанд: шояд танҳо ба як мушоҳида ё таҷрибае, ки вазъияти ҳозираро дуруст инъикос намекунад.

Дар тафаккури интиқодӣ мо мепурсем:

• «Чаро ман чунин фарз мекунам?»
• «Аз куҷо медонам, ки фарзҳоям асосноканд?»
• «Барои ташаккул додани ин фарз кадом далелҳо, мушоҳидаҳо ва таҷрибаҳоро истифода мебарам?»

Акнун вақти он расидааст, ки ҳамаи ҷузъҳоро ба ҳам оварем. Далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзҳо муқаддимаи истидлолро ташкил медиҳанд. Дар боби оянда мебинем, ки ин ҷузъҳо чӣ гуна ба ҳам меоянд ва роҳҳои ҳал, яъне хулосаҳои шуморо ба вуҷуд меоранд. Ҳамчунин мебинем, ки одамони гуногун онҳоро чӣ гуна ба тарзҳои гуногун ба ҳам меоранд.