Зарурат

Чӣ зарурате вуҷуд дорад?

Зиёда аз 2000 сол пеш Афлотун гуфта буд: «Зарурат модари ихтироъ аст».

Агар мехоҳед кореро анҷом диҳед — агар анҷом додани он бароятон зарур бошад — бояд фаҳмед, ки чаро он зарур аст.

Фикр кунед, ки мо калимаҳои «мехоҳам» ва «лозим аст»-ро чӣ қадар зиёд истифода мебарем ва чӣ гуна онҳоро ба ҷойи ҳамдигар мегузорем.

Мо бисёр чизҳоро мехоҳем. Ман мошини нав мехоҳам, аммо оё воқеан ба он ниёз дорам?

Ҳангоми равшан кардани масъалаи андешаталаб бипурсед:

«Чаро ҳалли ин масъала зарур аст?»

Ҳадаф ё вазифаеро ба ёд оред, ки муддате боз мехоҳед анҷом диҳед. Оё фикр кардаед, ки чаро ҳанӯз ба он нарасидаед ё ҳатто вақти зиёде барояш ҷудо накардаед?

Ман баъзан набудани пешрафтро бо камбуди вақт баҳона мекунам. Аммо вақт дорам. Ҳамаи мо дорем. Танҳо интихоб мекунем, ки онро ба корҳои дигар сарф намоем.

Ман он корро анҷом надодаам, зеро зарурати анҷом доданаш вуҷуд надорад. Агар зарур мебуд, иҷрояш мекардам.

Як мисоли содаи корӣ: бисёр шуъбаҳои технологияҳои иттилоотӣ мунтазам аз кормандон хоҳиш мекунанд, ки паёмҳои кӯҳнаро аз почтаи электронии корӣ тоза кунанд, зеро онҳо ҷойи зиёди нигоҳдориро ишғол мекунанд.

Вақте чунин дархост мегиред, чӣ кор мекунед?

Шояд чанд паёмро пок кунед, вале эҳтимол барои баррасии паёмҳои кӯҳна вақти зиёд сарф намекунед. Чаро бояд ин корро кунед? Зарурат дар куҷост?

Ин як дархост, як хоҳиш аст. Гарчанде шуъбаи технологияҳои иттилоотӣ воқеан бояд ҷойро холӣ кунад, вагарна маҷбур мешавад захираи иловагӣ бихарад, барои худи шумо кумак кардан ба онҳо чӣ зарурат дорад?

Барои шумо чунин зарурат вуҷуд надорад — то рӯзе ки паёми «Қуттии почта пур шудааст»-ро мегиред.

Медонед баъд чӣ мешавад? Бо шитоб паёмҳои кӯҳнаро пок мекунед, зеро акнун ин кор зарур шудааст.

Яке аз масъалаҳои маъмултарине, ки ҳангоми омӯзиши роҳбарон дучор мешавем, чунин аст:

«Чӣ гуна кормандонамро водор кунам, ки мустақилона қарорҳои бештар қабул кунанд?»

Мо одатан кӯтоҳ суҳбат мекунем, ки чӣ тавр кормандон барои ҳар масъалаи хурд назди роҳбар маслиҳат мепурсанд. Ҷавоби ман қариб ҳамеша чунин аст:

«Кормандонатон мустақилона қарор намегиранд, зеро маҷбур нестанд. Онҳо назди шумо меоянд ва шумо ҷавоб медиҳед. Масъулияти натиҷаи баъдиро ҳам шумо ба зимма мегиред, зеро андеша аз шумост. Пас, чаро онҳо бояд қарор қабул кунанд?

Ба ҷойи ин, барои кумак дастрас бошед, махсусан дар қарорҳои муҳим. Аммо шароитеро фароҳам кунед, ки худи онҳо бояд қарор гиранд».

Оё боре ба гурӯҳе савол додаед ва дар ҷавоб хомӯшӣ дидаед? Чӣ кор мекунед?

Пас аз чанд сония саволро дигар хел баён мекунед, саволи дигар медиҳед, ба самти ҷавоб ишора мекунед ё худатон ҷавоб медиҳед.

Аммо беҳтар аст шароитеро ба вуҷуд оред, ки касе маҷбур шавад фикр карда, ҷавоб диҳад. Содатарин роҳ — танҳо хомӯш мондан аст.

Шумо савол додед; акнун навбати онҳост. Гап назанед!

Ҳатман ҷавоб мегиред. Одамон эҳтиёҷ пайдо мекунанд, ки ин хомӯшии нороҳаткунандаро хотима диҳанд. Ин усул ҳар дафъа кор мекунад.

Ҳангоми баррасии интиқодии масъала мо мепурсем, ки зарурат чист.

Фарз кунед, масъалаатон чунин аст:

«Мо бояд вақти ҷавоб додан ба муштариёнро кӯтоҳ кунем».

Ҳамчун шахсе, ки аз тафаккури интиқодӣ истифода мебарад, шумо маънои калимаҳоро месанҷед, «чаро?» ва «ин чӣ аҳаммият дорад?»-ро муайян мекунед ва баъд ба зарурат мерасед.

Албатта, зудтар ҷавоб додан хуб мебуд. Аммо чаро кӯтоҳ кардани вақти ҷавоб зарур аст?

Агар ин корро накунед, муштариёнро аз даст медиҳед? Ба ҳадафҳои қаноатмандии муштариён намерасед?

Агар ҷавобатон «ҳа» бошад, пас ин ҳадаф воқеан зарур аст. Аммо ҷиддӣ андеша кунед, ки оё он дар ҳақиқат зарур мебошад.

Рӯзҳои кории мо пур аз корҳои анҷомдоданӣ ва масъалаҳои ҳалталабанд. Ман касеро намешиносам, ки дар охири рӯз бигӯяд:

«Аҷаб, дигар коре надорам. Ҳама чизро анҷом додам».

Ҳамеша коре ҳаст ва вақти мо барои иҷрои он одатан маҳдуд аст. Аз ҳамин сабаб, фарқ кардани корҳои зарурӣ — онҳое, ки метавонанд таъсири воқеӣ гузоранд — аз хоҳишҳое, ки саҳми чандоне надоранд, бисёр муҳим мебошад.

Оё дидаед, ки ҳамон ҳадафҳо сол ба сол такрор мешаванд?

«Мо бояд ба тағйирот зудтар мутобиқ шавем».

«Мо бояд бештар ба муштарӣ таваҷҷуҳ кунем».

«Мо бояд даромадро зудтар зиёд кунем».

«Мо бояд хароҷотро кам кунем».

Албатта, аз хондани ҳамин чанд боби китоб аллакай медонед, ки ин ҳадафҳо тамоман равшан нестанд.

Яке аз сабабҳои ба онҳо нарасидани аксари одамон ва ташкилотҳо ин аст, ки ҳар кас маънои онҳоро ба таври худ мефаҳмад. Дар натиҷа, муайян кардани он ки ҳадаф кай иҷро шудааст, душвор мегардад.

Сабаби дигар ин аст, ки зарурат равшан нест. Аз ин рӯ, вақте кори дигаре бо зарурати равшан пайдо мешавад, он афзалият мегирад ва вақтеро ишғол мекунад, ки метавонистед барои расидан ба ин ҳадафҳо истифода баред.

Баъзан афзалиятҳо бо усули «ҳар кӣ баландтар фарёд занад» муайян мешаванд. Аммо усули тафаккури интиқодӣ метавонад аз фаҳмидани зарурат дар робита бо вақт оғоз шавад:

«Оё ин зарур аст? То кай?»

Суҳбат дар бораи он ки агар вазифа ё ташаббус то муҳлати муайян иҷро нашавад, чӣ рӯй медиҳад, ба ҷудо кардани зарурат аз хоҳиш кумак мекунад.

Гурӯҳҳои муваффақ ва зарурат

Агар хоҳед одамонро ҳамоҳанг карда, барои расидан ба ҳадаф шавқманд, ҳавасманд ва пурнеру созед, қавитарин ангезае, ки дода метавонед, равшан кардани он аст, ки чаро иҷрои вазифа барои онҳо зарур мебошад.

Беҳтарин, хушояндтарин ва муваффақтарин гурӯҳеро ба ёд оред, ки узви он будед. Чӣ онро чунин хуб карда буд?

Як хусусиятеро, ки мо дар ҳамаи гурӯҳҳои олӣ мебинем, доштани зарурати муштарак аст.

Ин боис мешавад, ки ҳама диққаташонро ба як ҳадаф равона кунанд, ҳамоҳанг бошанд ва якҷоя пеш раванд. Бозиҳои дохилии қудрат ва манфиатҳои шахсӣ канор мераванд. Ҳама фаҳмиши ягона доранд. Афзалиятҳо равшананд.

Шояд ибораи «Гурӯҳ якпорча шудааст»-ро шунида бошед.

Ҳатто ҳизбҳои мухолиф дар ҳукумат, вақте зарурат равшан аст, ба назар самарабахштар кор мекунанд. Вақте зарурат норавшан ва мавриди баҳс аст, вазъият бад мешавад.

Агар роҳбар бошед ва хоҳед гурӯҳатон бисёр маҳсулнок ва ҳамкор бошад, боварӣ ҳосил кунед, ки ҳама барои қонеъ кардани зарурати муштарак кор мекунанд — зарурати ҳам шумо ва ҳам онҳо.

Ҳамаи шумо бояд ин зарурати муштаракро бинед ва дар бораи он мувофиқа дошта бошед. Ширкатҳое, ки чунин равшанӣ доранд, рушд мекунанд.

Як мисоли қудрати зарурати муштарак моҳи сентябри соли 1995 рух дод. Он вақт тиҷорати интернет тавассути пайвасти телефонӣ босуръат рушд мекард.

Барои хонандагоне, ки бо интернети фарохмаҷро ба воя расидаанд: пештар ба интернет тавассути хати телефони собит пайваст мешуданд. Суръати он нисбат ба пайвастҳои имрӯза бениҳоят паст буд.

Он вақт одатан барои ҳар соати истифода маблағ мегирифтанд. Аммо роҳбари иҷроияи яке аз бузургтарин ширкатҳои интернетӣ як саҳар қарор кард, ки пешниҳоди ширкаташро аз дигарон фарқ кунонад ва эълон намуд:

«Нархи нав: 19,95 доллар барои истифодаи бемаҳдуд».

Ин эълон муовинони роҳбари ширкатро комилан ғофилгир кард. Онҳо фикр карданд, ки ин шӯхист. Аммо шӯхӣ набуд: хабарномаи матбуотӣ аллакай нашр шуда буд.

Аз ин ҳам нигаронкунандатар он буд, ки мувофиқи эълон нархгузорӣ ва бастаи нав бояд аз якуми январ — ҳамагӣ баъди се моҳ — дастрас мешуданд.

Пас аз он ки ҳайрату сардаргумии гурӯҳи роҳбарон аз чунин эълони оммавӣ гузашт, онҳо дарк карданд: ин кор бояд анҷом ёбад.

Он зарур буд. Ҳамин зарурат дар тамоми ширкат ҳисси ҳамкории фавқулода ба вуҷуд овард.

Деворҳои ҷудокунандаи шуъбаҳо аз байн рафтанд. «Масъулияти шумо» ба «масъулияти мо» табдил ёфт.

Гурӯҳҳо ба ҳамдигар кумак мекарданд, ба созиш мерасиданд, кормандонро аз нав тақсим мекарданд ва ҳатто барои якдигар пицса меоварданд.

Ҳаҷми кор хеле зиёд буд, вале зарурати расидан ба ҳадаф бар ҳамаи монеаҳо ғолиб омад. Гурӯҳ то ҳафтаи аввали январ барои оғози хизматрасонии нав омода шуд.

Тамаркузи онҳо ба қонеъ кардани ин зарурат байни аъзои гурӯҳ дӯстӣ ва эҳтироми қавӣ ба вуҷуд овард. Бисёре аз муносибатҳое, ки дар он се моҳ пайдо шуданд, то имрӯз ҳам идома доранд.

Зарурат ва зинда мондан

Албатта, барои ҳавасманд кардани одамон аз зарурати зинда мондан ангезаи қавитаре нест.

Соли 2000 ман дар ширкате кор мекардам, ки аз суқути соҳаи алоқа осеб дида буд.

То соли 2000 маблағгузорӣ барои рушди шабакаҳои алоқа мисли об аз ҷумак ҷорӣ мешуд. Панҷоҳ ширкати миёнаи алоқа вуҷуд дошт ва ҳамаи онҳо маблағи сармоягузоронро беандеша харҷ мекарданд.

Сипас сармоягузорони Уолл-стрит каме ҳисоб карданд ва… ҷумакро тамоман бастанд.

Мо бояд нақшае таҳия мекардем, ки ширкатро фоидаовар кунад — ва он ҳам зуд.

Албатта, пештар ҳам нақша доштем, вале гирифтани сармоя осон буд. Фоидаовар будан хоҳиш буд, на зарурат.

Акнун агар зуд фоидаовар намешудем, ширкат барҳам мехӯрд.

Зарурат сода буд: ё фоидаовар шудан, ё аз байн рафтан — аз даст додани ҷойҳои корӣ, аз кор озод кардани ҳама, фурӯхтани дороиҳо ва хайрухуш бо муштариён.

Ин зарурат бисёр ташаббусҳои моро равшан кард. Фаҳмидем, ки кадомашон дигар аҳаммият надоранд ва бояд қатъ шаванд ва кадомашон таъсири воқеӣ доранд ва диққат, захира ва иҷро мехоҳанд.

Бисёре аз рақибони мо ин заруратро дарк накарданд ва, бешубҳа, кормандонашонро ҳам ба дарки он нарасонданд.

Мо аз варшикастагӣ берун омадем; аксарияти онҳо натавонистанд.

Мо муваффақ шудем, зеро ҳамаи кормандон зарурати муштаракро мефаҳмиданд: зинда мондан.

Акнун мисоли хеле шадидтари заруратро мегирем.

Ба фикратон, метавонед дар оби кушоди уқёнус 10 мил — тақрибан 16 километр — шино кунед?

Аксари хонандагон «не» мегӯянд ва ҳатто кӯшиши чунин кори хатарнокро намекунанд.

Аммо тасаввур кунед: бо қаиқ дар масофаи 10 мил аз соҳил ҳастед ва қаиқ ғарқ мешавад.

Оё дастҳоятонро боло карда, мегӯед, ки вақти мурдан расид? Гумон намекунам.

Кӯшиш мекунед шино кунед. Гарчанде шояд нарасед, то охир талош мекунед. Чаро? Зеро зарур аст.

Бовар дорам, ки аз ҳар вақти пешина масофаи бештареро шино мекардед ва шояд ҳатто ба соҳил мерасидед.

Оғози истифодаи мафҳуми зарурат

Ин мафҳумро дар чанд маврид истифода бурдан мумкин аст.

Муайян кардани афзалиятҳо. Фаҳмидани зарурати паси як ташаббус, махсусан дар гурӯҳҳо, ба муайян кардани афзалиятҳо кумак мекунад. Суҳбат дар бораи он ки чаро кор зарур аст ва агар афзалият нагирад чӣ рӯй медиҳад, метавонад таъсири дилбастагии эҳсосиро ба ин раванд кам кунад.

Ҳамкории байни шуъбаҳо. Вақте шуъбаҳо хуб муошират ё ҳамкорӣ намекунанд, бубинед, ки оё зарурати муштарак вуҷуд надорад ё заруратҳои гуногун доранд. Агар заруратҳо ҳамоҳанг шаванд, ҳамкорӣ ва муошират ба вуҷуд меоянд, зеро ҳар ду зарур мегарданд.

Муҳлат ва ҳисси таъҷилӣ. Агар шумо ва ҳамкоронатон дар бораи муҳлати иҷро ё таъҷилии кор фаҳмиши гуногун дошта бошед, дар бораи зарурати он суҳбат кунед.

Истифодаи саволҳои «чаро?» ва «ин чӣ аҳаммият дорад?». Ба суҳбат чанд саволи «Пас, чаро ин зарур аст?» илова кунед.

Роҳбарӣ. Зарурат доштани ҳадафҳоятонро фаҳмонед. Чаро бояд корро зудтар, беҳтар ва босифаттар анҷом диҳед? Ба кормандон сабабҳои воқеиро бигӯед.

Агар мисли Apple бошед, шояд зарурат беҳтарин будан ё фарқ кардан аз дигарон бошад. Агар ширкати дорусозӣ бошед, шояд зарурат кумак кардан ба одамон барои беҳтар зиндагӣ кардан бошад.

Агар дар хатти истеҳсоли ҳавопаймо ё автомобил кор кунед, шояд зарурат пешгирӣ аз садама ва осеб дидани муштариён бошад.

Зарурати муштаракро ёфта, шарҳ диҳед. Он гоҳ мебинед, ки маҳсулнокӣ, рӯҳия ва натиҷаи кор беҳтар мешаванд.

Нуктаи асосӣ

Фаҳмидани зарурати ташаббус ва дар атрофи он ҳамоҳанг кардани ҳама барои боварӣ ҳосил кардан ба он ки масъала, қарор ё ҳадафи дурустро баррасӣ мекунед, бисёр муҳим аст.

Дар марҳилаҳои аввали ҳалли мушкил барои бодиққат баррасӣ кардани зарурат вақт ҷудо кунед:

«Чаро ин ҳам барои фаъолияти ширкат ва ҳам барои ҳар як узви гурӯҳ зарур аст?»

Пас аз санҷидани зарурат, масъалаи андешаталабро беҳтар мефаҳмед ва гурӯҳ ҳамоҳанг шуда, ба муваффақият мерасад.

Машқҳо барои муайян кардани зарурат

1. Боз ба рӯйхати вазифаҳоятон баргардед. Кадом корҳо дар он зарур нестанд? Агар зарур набошанд, чаро дар рӯйхатанд? Агар намехоҳед онҳоро хориҷ кунед, эҳтимол ягон зарурат вуҷуд дорад. Он чист?

2. Дар бораи кори дар рӯйхат набуда фикр кунед. Шояд коре марбут ба оила ё ҳадафи шахсӣ бошад, ки бояд ба рӯйхат дохил мекардед. Чаро он ҷо нест? Муайян кунед, ки оё зарур аст. Агар не, аз он гузаред. Агар ҳа, чӣ чиз онро барои дохил кардан ба рӯйхат зарур месозад?

3. Дар оғози рӯзи корӣ нақша тартиб диҳед. Корҳоеро, ки мехоҳед ҳамон рӯз анҷом диҳед, нависед. Дар паҳлуи ҳар кадом зарураташро қайд кунед. Агар имрӯз анҷом наёбад, чӣ мешавад?

4. Зарурати гурӯҳҳоро муқоиса кунед. Ба гурӯҳи худ ва гурӯҳҳое, ки бо онҳо ҳамкорӣ мекунед, назар андозед. Заруратҳои онҳо кадоманд? Оё бо ҳам мувофиқанд? Оё якдигарро тақвият медиҳанд? Ё ба ҳам зиданд?

5. Зарурати паси суҳбатро дарк кунед. Дафъаи оянда, вақте касе бо шумо суҳбат мекунад, аз худ бипурсед, ки ба чӣ ниёз дорад. Оё мехоҳад мушкилеро ҳал кунед? Ба назари шумо ниёз дорад? Танҳо мехоҳад гӯш кунед? Ё танҳо ҳамсуҳбат меҷӯяд? Зарурат дар паси ин суҳбат чист?