Мақоми садри аъзам дар роҳбарии давлат — мамлакат мисоли хайма буда, сутуни он Вазири боақлу хирадманд мебошад. Аз вазирони номдори тоҷики замони Сосониён ва Сомониён — Бузургмеҳр, Меҳрнасрӣ, Сурак, Балъамӣ, Низомулмлк мебошанд, ки дар таърих ҳамчун рамзи ҳикмат ва хирад шинохта шудаанд.

Назари шоҳ Хусрави Парвиз ба донишмандону ҳунармандон — ман одамони боҳунару бузурги Эронро беҳтар аз ганҷинаҳо ҳимоя мекунам.
Ганҷинаро метавон бой дод ва аз нав барқарор кард, вале одами аз дастдодаро дигар наметавон баргардонид ва ӯ доимо таъкид мекард, ки «Борбад, ганҷи асосии давлат донишмандонанд».

Назари пайомбари ислом Ҳазрати Муҳаммад (с) оиди донишмандии мардуми форс — «Агар дониш ба гардани осмон даровевад, қавме аз мардуми форс бад — он ноил меоянд ва онро ба даст меоваранд».

Назари ҷуғрофидони асри миёна Ал — Макдисӣ дар бораи Сомониён ва мулки онҳо — Хуросон пуршукӯҳтарин сарзамин аст, ки аз ҳама бештар бузургон ва уламо ба олами ислом додааст. Кони эҳсон, боргоҳи илм, сутуни устувори ислом ва пойдевори ӯст. Подшоҳони Сомониён бошукӯҳтарин шоҳонанд ва сипоҳи онҳо беҳтарин низомиёнанд. Ва қавӣ бошад, шуҷоати беандоза, хиради солим, номи баланд, моли фаровон, саворагон, пиёдагарон ва фатҳу зафар ёри онон.

Девони вазирони давлати Сомониён — девони вазир, мустафӣ, амид-улмутеъ, соҳиб-уш-шурот, соҳиб-ул-барид, мӯҳтасиб, мушфир, мулкҳои давлатӣ, қозӣ, вақор.

Ҳодисаи ҳуҷуми муғул — яке аз саҳифаҳои хунинтарин ва даҳшатноктарини халқи тоҷик ва сарзамини он ба ҳисоб меравад.

Солҳои шӯравии давлатдорӣ — солҳои 20-уми асри ХХ оғоз шуда то солҳои 90-ум давом кард. Дар ин давра мардуми донишманди миллати тоҷик аз тарси болшевикон китобҳои муқаддасу таърихӣ ва тарбиявиро ба заминҳо гӯр карданд, ба горҳои чуқур ва оби дарёҳо партофтанд. Дар ин муборизаи зиддиақлонӣ садҳо ҳазор донишмандону олимон ва мардуми босаводи миллати тоҷик қатл ва ё бадарға шуданд ва ё аз Тоҷикистон фирор карданд.