минтақаи васеи Кобул бо гирду атрофи ҷойгир аст. Хуросон вилоятҳои таърихӣ ва фарҳангӣ, чун Марв, Ҳирот, Нишопур, Балх ва Бадахшонро фаро мегирад.
Ба андешаи мо, бо дарназардошти ин ду хусусият (муносибати тамаддунсозона ба таърих ва истифодаи истилоҳоти суннатии тоҷикӣ) монографияи мазкур андешаҳоеро, ки мехоҳем ба хонандаи хушзавқ расонем, пурратар инъикос менамояд.
БОБИ I. ОМОДАГИИ ЗАМИНА БАРОИ КОРКАРДИ
Дар миёнаи асри VII, вақте ки дини нави ислом дар тамоми ҷаҳон босуръат паҳн мешуд, минтақаҳои анъанавии тоҷикон (Турон, Варорӯд ва Хуросон) дар марҳилаҳои гуногуни инкишофи худ қарор доштанд. Қисми ғарбии Хуросон то Марв як қисми давлати Сосониён буд, ки рӯзҳои душворро аз сар мегузаронд. Қисми шарқии Хуросон, пас аз фурӯпошии қудрати ҳайтолиён, дар парокандагии сиёсӣ қарор дошт. Варорӯд, ки зери суғдиён ва даҳҳо вилоятҳои ниммустақил дар шарқи он қарор дошт, равандҳои марказгурезро аз сар мегузаронд. Дар ҳавзаи Тарим ва Ҳафтрӯд, пас аз таъсиси Ҳоқонии Турк ва тақсимшавии он, таркиби этникии аҳолӣ тадриҷан ба фоидаи халқҳо ва қабилаҳои гуногуни туркзабон тағйир меёбад. Ҳамзамон, дар мустамликаҳои сершумори суғдӣ, ки дар тамоми масири шарқии Шоҳроҳи абрешим (аз Амударё то канори ҷанубу шарқии ҳавзаи Тарим) пароканда буданд, ҳаёти иқтисодиву иҷтимоӣ дар дасти тоҷирони моҳири суғдҳо буд. Ҳокими Суғд кӯшиш мекард, ки ҳаёти тиҷоративу иқтисодӣ ва иҷтимоии ин мустамликаҳо, ки аз марказ дар масофаи то 3-4 ҳазор км. дур ҷойгир буданд, назорат кунад.
Унвонҳои гуногуни ҳокимони маҳаллӣ – Ихшиди суғдӣ, Хатлоншоҳ (ё шери Хатлон), Тирмизшоҳ (шоҳи Термиз), Афшини Уструшан, Тутуки Фарғона, Тудуни Чоч, Балххудот, Бухорхудот, Варданхудот, Сомонхудот ва бисёр ҳокимони дигари хурд буҳрони шадиди сиёсиро нишон дода, аз парокандагии ҳокимияти олӣ дар минтақаҳои таърихӣ ва фарҳангии ниёгони тоҷикон шаҳодат медиҳад. Дар шимолу шарқи минтақаҳои ба ҳам пайвастаи Варорӯду Хуросон дар ҳолати ҳам шарикӣ ва ҳам муқовимат бо ворисони Ҳоқони Турк қарор доштанд ва аз ҷанубу ғарб Сосониён мунтазам ба истиқлоли онҳо таҳдид менамуданд.
Дере нагузашта, хилофати араб аз пойтахтҳои кӯҳнаи худ Мадина, Куфа ва Димишқ давлати пурқудрати Сосониёнро аз байн бурда, барои Хуросон ва Варорӯд таҳдиди навро эҷод кард.