маҳаллӣ ба забони тоҷикӣ супориш додааст. Ин дастурамал дар фарзияи баъдтарини ислоҳ карда шудааш то ба мо расидааст.
Марҳила ба марҳила давлати абарқудрати Сомониён аз макони ғозиён (муборизон- паҳнкунандагони дини Ислом), аз кишварҳои гуногуни ислом ба ин кишвар меомаданд, ба зодгоҳи парвариши мутафаккирони бузурги исломӣ табдил ёфт. Аввалин мадрасаҳо (муассисаҳои таҳсилоти олӣ) дар ҷаҳони ислом дар Варорӯд таъсис ёфтанд, ки, ба эҳтимоли зиёд, анъанаи «Хонаи ҳикмат»-и вазирони донишманди Бармакиён дар Бағдод бударо идома дода, барои таълим ва тарбияи фақеҳони маҳаллӣ оғоз намуданд.
Таъсиси аввалин мадрасаҳо дар мулкҳои Сомониён ғамхории амирони онҳоро, на танҳо дар бораи ниёзҳои заминии фуқарои худ, балки ҳамчунин дар бораи густариши ҷаҳонбинӣ ва тахассуси таълимии онҳо низ далолат мекунад. Академик В.В. Бартолд ба ривоятҳои маҳаллӣ такя намуда, дар бораи фаъолияти ҳадди аққал мадраса дар дувумин шаҳри муҳимтарини Варорӯд- Самарқанд, ки диншиносон ва файласуфони баландихтисосро омода мекард, гузориш медиҳад. Дар байни онҳо, дар давраи муборизаи шадид алайҳи ҳаракатҳои шиаҳо (нимаи аввали асри Х), муаллифи дастурамали таълимоти дар Варорӯд асосёфта Абулқосими Самарқандӣ ва асосгузори мактаби динии худ Абумансур Матуридӣ (с. 870-940) ба сафи пеши баҳсҳои назариявӣ гузаштанд.
Онҳо ба зудӣ натанҳо нисбати мубаллиғони шиа (Фотимиён) дастболо шуданд, балки таълимоти нисбатан ҳамоҳангшудаии