ки дар ин давлат бунёд гардиданд, шумораи онҳо танҳо дар шаҳри дуюми калонтарин (Самарқанд) ба ду даҳгона мерасид, ташнагии онҳоро ба донишҳои нав мешикаст. Дар ин давра, ба истиснои Испанияи мусулмоннишини дур, ки дар он ҷо баъзе шӯълаҳои фарҳанги исломӣ низ мушоҳида мешуд, давлати абарқудрати Сомониён, ки бо ивази оташи (шифоҳии) зардуштия бо болоравии хаттии тафаккури инсонӣ, машъали маърифатро ба чунин қуллаҳо бардоштааст, ки то имрӯз ҳеҷ кишвари соҳибтамаддуни мусулмонӣ ба он нарасидааст.
Бо вуҷуди ин падидаи бузурги таърихиву фарҳангӣ, пас аз ба вуҷуд омадани рахнагӣ байни амирони дунявии Сомониён ва садрҳои Бухоро, бо сабаби шавқи амири Насри II Сомонӣ ба қарматия, амирони баъдӣ натавонистанд ҳамоҳангии иҷтимоиро бо руҳониёни парҳезгор барқарор намоянд. Озодфикрӣ, ки хоси бисёр амирони Сомониён буд, баъзан бо он қисми руҳониёни ифротӣ бархӯрд мекард, ки тафаккури маҳдуд доштанд. Ин қисми руҳониён аввалин шахсон ва пайравони содиқи худро дар шахси горди ғайримиллии амир пайдо карданд, ки онҳо ҳамчун пайравони нав, пеш аз ҳама, нуфузи бебаҳси мураббиён (пирҳо)-ро эътироф доштанд. Бо вайрон шудани фаъолияти муназзами хазинаи давлатӣ барои пардохти музди горди ғайримиллии амир, онҳо зуд чун яроқ дар дасти ин садрҳои Бухоро табдил ёфтанд.
Дар ин вақт, исломи суннитабор (мазҳаби ҳанафии исломи аслӣ), ки ба тамоми кунҷу канораи давлати бепаҳнои Сомониён паҳн шуда буд, ба фаротар рафтан аз ҳудуди он ҷунбиши худро оғоз намуд. Дар шимолу шарқи ин давлат, дар паҳновари бепоёни Дашти Бузург, қабилаҳои сершумори қарлуқ ва оғузҳо (бо гирифтани номи туркман) аз бутпарастӣ ва дигар динҳо (аз ҷумла масеҳии даштӣ ё буддоӣ) ба дини ислом гузаштанро шурӯъ намуданд. Давлати бодиянишини Қарахониён, ки дар Ҳафтрӯд ташаккул ёфта, ба самти шарқии ҳавзаи Тарим ҳаракат намуда, аз