қиссаҳои достониву асотирӣ ва ҳам таърихӣ дошт, дар давраи Сомониён оғоз ёфта, дар давраи нахустин султонҳои ғазнавӣ ба итмом расид ва тибқи анъанаҳои муқарраршуда ба султон Маҳмуд тақдим карда шуд. Коршиносон якчанд фарзияҳои муносибати минбаъдаи шоири бузург ва султони тавоноро қайд мекунанд.
Таърихнигори дарбории султон Маҳмуд арабе аз Рай Абунасри Утбӣ буд, ки солнома ва хусусиятҳои салтанати ӯро дар рисолаи машҳури таърихии «Таърихи Яминӣ» тавсиф кардааст. Яке, аз таърихнигорони маъруфи ин давра Абусаид Гардезӣ буд, ки дар солҳои 1048-1052 рисолаи маъруфи таърихии «Зайн-ул-ахбор»-ро ба забони тоҷикӣ таълиф кардааст .
Муаррихи маъруфи дигари ин давра дар таърихи Хуросон Абулфазл Байҳақӣ (995-1077) буд. Байҳақӣ 19 сол мансабдори яке аз девонҳои Ғазнавиён (девон-ул-расоил) буда, мушоҳидаҳои худро дар асари 30 ҷилдаи худ «Таърихи Масъудӣ» (писар ва валиаҳди султон Маҳмуд) навиштааст, ки қисми ками он то ба мо расидааст.
Тибқи гуфтаи коршиноси барҷастаи бритониёӣ, пас аз ҳукмронии султон Маҳмуд, ҳокимони дигаре низ буданд, ки суннатҳои Сомониён ва аввалин Ғазнавиёнро идома доданд:
«империяи Ғазнавиён дар Афғонистони шарқӣ ва Ҳиндустони шимолӣ дар вақти ҳукмронии 40-солаи Иброҳим обод гардид ва султон эътибори олии сарпарастии илм ва дин дошта, ба шарофати ӯ бисёр масҷидҳо, мадрасаҳо ва биноҳои ҷамъиятӣ сохта шуданд. Вай дар Панҷоб якчанд қалъаҳои нав сохт ва пас аз солҳои 1076-77 маъмурияти Ҳиндустонро ба писараш Сайф-ад-