Аз рўи хулосаи олим бо паҳншавии буддоия оини зардуштӣ мавқеи худро аз даст надод ва маркази он шаҳри Бактура яке аз марказҳои асосии зардуштия ҳисоб меёфт ва аксари аҳолии маҳаллии бохтариҳо ба зардуштия эътиқод доштанд [17,123].
Масъалаи дигаре, ки диққати В. Бартолдро ба худ ҷалб кардааст, ин замони пайдоиши мадрасаҳо мебошад. Тибқи шарҳи ў мафҳуми паҳншудаи мадраса дар адабиёти то асри X, умуман истифода нашудааст [2,225]. Мидрас, Мидраш, Мадраш дар забони арабию ивритӣ ва суриёнӣ хеле пештар ба маънои макони таълими Қуръон, таълимот, шарҳи қонун ва ғайра, ҳатто пеш аз паҳншавии ислом мавриди истифода қарор доштанд. Мафҳуми мадраса бори нахуст дар «Таърихи Бухоро»-и А. Наршахӣ истифода шудааст, ки онро ҳангоми тасвири сўхтори соли 937
–и Бухоро дар бораи мадрасаи Форҷек ёдовар мешавад.
Ин маълумоти Наршахиро В. Бартолд асос намуда, менависад, ки шояд ин мафҳум дар қисмати шарқӣ то ин вақт истифода мешуд ва танҳо дар нимаи дуюми асри XI ба тарафи ғарб паҳн гардид [2,225].
Дар маркази хилофат шаҳри Бағдод аввалин мадраса бо ташаббуси вазири Салҷуқиён Низомулмулк дар нимаи дуюми асри XI сохтаю фаъолият намудааст [4,431].
Диққати академик В. В. Бартолдро заминаҳои таърихии пайдоиши мадрасаҳо дар Хуросону Мовароуннаҳр низ ба худ ҷалб кардааст. Аз рўи ақидаи олим аввалин мадрасаҳоро на ҳакимону зимомдорони вақт, балки мухолифини онҳо бино намудаанд [2,225]. Ин хулосаро шарқшиносон Н.П. Остроумов [24,113-163], А.Метс [21,103] низ ҷонибдорӣ кардаанд. Ҳамин тариқ, ташкилкунандагони аввалин мадрасаҳо намояндагони шохаҳои гуногуни мазҳабии ислом будаанд.