Зеҳн

Агар Аллоҳ медонад, ки кӣ ба биҳишт ва кӣ ба дӯзах меравад, пас чаро инсонро меофарад?

1 ноябри 2026 · 13 дақиқа хондан

ЗЕ
Зеҳн1 ноябри 2026 · 13 дақиқа хондан

Саволе дар бораи тақдир, ихтиёри инсон ва адолати Худованд

Яке аз саволҳои амиқтарин ва баҳсбарангез дар бораи имон ва тақдир чунин аст:

«Агар Аллоҳ аз аввал медонад, ки кадом инсон ба биҳишт ва кадом инсон ба дӯзах меравад, пас чаро касонеро, ки оқибат ба дӯзах меафтанд, меофарад? Оё беҳтар набуд, ки онҳоро умуман наофарад?»

Ин савол дар зеҳни бисёр одамон пайдо мешавад. Баъзеҳо онро аз рӯйи кунҷковӣ, баъзеҳо барои фаҳмидани адолати Худованд ва гурӯҳи дигар барои дарк кардани муносибати илми илоҳӣ бо озодии инсон мепурсанд.

Барои посух додан ба ин савол бояд чанд мафҳуми муҳимро баррасӣ кунем: илми Худованд, вақт, тақдир, иродаи инсон, имтиҳони зиндагӣ ва адолати илоҳӣ.

1. Аллоҳ гузашта, имрӯз ва ояндаро медонад

Илми Аллоҳ номаҳдуд аст. Ӯ на танҳо аз он чи гузаштааст ва ҳоло рух медиҳад, балки аз тамоми воқеаҳои оянда низ огоҳ мебошад.

Мо инсонҳо дар доираи вақт зиндагӣ мекунем. Барои мо гузашта, имрӯз ва оянда аз ҳам ҷудо ҳастанд.

Мо аз гузашта хотира дорем, имрӯзро таҷриба мекунем ва ояндаро намедонем.

Аллоҳ монанди махлуқот маҳдуди вақт нест. Ӯ офаридгори замон аст ва илмаш тамоми замонҳоро фаро мегирад.

Қуръони Карим мефармояд:

«Ва калидҳои ғайб назди Ӯст. Ҷуз Ӯ касе онҳоро намедонад...»

(Сураи Анъом, ояти 59)

Аз ин рӯ, барои Аллоҳ сарнавишти инсон пӯшида нест. Ӯ медонад, ки мо чӣ интихоб мекунем, чӣ кор анҷом медиҳем ва оқибати зиндагии мо чӣ мешавад.

Аммо дар ҳамин ҷо саволи муҳим ба миён меояд:

Оё донистани оянда маънои маҷбур кардани инсонро дорад?

2. Донистан маънои маҷбур карданро надорад

Барои фаҳмидани ин масъала як мисоли одиро тасаввур мекунем.

Муаллиме ҳаст, ки солҳо таҷрибаи омӯзгорӣ дорад. Ӯ шогирдони худро хуб мешиносад.

Баъди чанд ҳафтаи дарс муаллим метавонад тахмин кунад, ки кадом шогирд имтиҳонро бо баҳои баланд месупорад ва кадомаш эҳтимол ноком мешавад.

Акнун фарз кунед, муаллим мегӯяд:

— Ман медонам, ки ин шогирд дар имтиҳон ноком мешавад. Пас, беҳтар аст ӯро аз дарс маҳрум кунам.

Оё ин одилона аст?

Албатта не.

Шогирд бояд имкони таҳсил, омӯхтан, кӯшиш кардан ва имтиҳон супориданро дошта бошад.

Ҳатто агар муаллим нокомии ӯро пешбинӣ кунад, ин пешбинӣ сабаби ноком шудани шогирд нест.

Шогирд бо амал ва кӯшиши худ натиҷаи имтиҳонро ба даст меорад.

Албатта, миёни дониши муаллим ва илми Аллоҳ фарқи бузург вуҷуд дорад. Муаллим танҳо тахмин мекунад ва метавонад хато намояд, аммо илми Аллоҳ комил ва бехатост.

Бо вуҷуди ин, мисол барои фаҳмидани як нукта кумак мекунад:

Донистани он ки касе чӣ интихоб хоҳад кард, ҳатман маънои маҷбур кардани ӯ ба ҳамон интихобро надорад.

3. Чаро Аллоҳ инсонро имтиҳон мекунад?

Қуръони Карим ҳадафи муҳимми зиндагии дунёро имтиҳони инсон муаррифӣ мекунад.

Аллоҳ мефармояд:

«Он Зот, ки марг ва зиндагиро офарид, то шуморо биозмояд, ки кадоматон некӯкортаред...»

(Сураи Мулк, ояти 2)

Ин оят нишон медиҳад, ки зиндагии дунё майдони озмоиши инсон аст.

Аммо оё Аллоҳ барои он моро имтиҳон мекунад, ки натиҷаро намедонад?

Не.

Аллоҳ натиҷаро аз пеш медонад. Имтиҳон барои пайдо кардани маълумоти нав барои Худованд нест.

Балки дар зиндагии дунё инсон имконият пайдо мекунад, ки интихоби худро дар амал нишон диҳад.

Некӣ ё бадӣ, адолат ё зулм, ростӣ ё дурӯғ, имон ё инкор — инҳо дар зиндагии воқеии инсон зоҳир мешаванд.

Масалан, ду нафарро тасаввур кунед.

Яке бо вуҷуди имкони зулм кардан, адолатро интихоб мекунад.

Дигаре бо вуҷуди донистани нодурустии зулм, ба ҳуқуқи мардум таҷовуз мекунад.

Ҳар ду дар зиндагӣ бо интихобҳои худ рӯ ба рӯ шудаанд.

Ҳисобу китоб низ бо назардошти амал, ният, имконият ва масъулияти инсон сурат мегирад.

Пас, имтиҳони дунё барои огоҳ шудани Аллоҳ нест, балки барои дар амал ошкор шудани интихоби инсон ва барқарор гардидани адолат аст.

4. Оё ҳамаи инсонҳо имконияти баробар доранд?

Дар ин ҷо саволи дигаре ба миён меояд:

Агар зиндагӣ имтиҳон бошад, пас чаро инсонҳо дар шароити гуногун таваллуд мешаванд?

Яке дар оилаи мусулмон ба дунё меояд, дигаре дар оилаи пайрави дини дигар.

Яке аз кӯдакӣ Қуръон меомӯзад, дигаре шояд ҳеҷ гоҳ таълимоти исломро дуруст нашунида бошад.

Яке дар муҳити орому осуда зиндагӣ мекунад, дигаре дар ҷанг, камбизоатӣ ё бесаводӣ ба воя мерасад.

Оё инҳо як хел имтиҳон мешаванд?

Қуръони Карим як асли муҳимро баён мекунад:

«Аллоҳ ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавоноияш мукаллаф намекунад».

(Сураи Бақара, ояти 286)

Ин оят нишон медиҳад, ки масъулияти инсон бо тавоноии ӯ алоқаманд аст.

Бинобар ин, адолати илоҳӣ маънои онро надорад, ки тамоми инсонҳо ҳатман шароиту имкониятҳои якхела доранд.

Балки мувофиқи таълимоти исломӣ, Худованд аз вазъият, имконият, дониш ва маҳдудиятҳои ҳар инсон пурра огоҳ аст.

Мо наметавонем аз рӯйи зоҳири зиндагии касе бо итминони комил дар бораи сарнавишти охирати ӯ ҳукм кунем.

Адолати Аллоҳ аз доварии маҳдуди мо фаротар аст.

5. Оё ба тамоми халқҳо паёмбар фиристода шудааст?

Баъзан савол медиҳанд:

«Чаро аксари паёмбароне, ки дар Қуръон зикр шудаанд, дар Ховари Миёна зиндагӣ кардаанд? Оё ба халқҳои дигар низ паёмбар омадааст?»

Қуръони Карим мефармояд:

«Ва ба таҳқиқ, дар ҳар уммате паёмбаре фиристодем, ки Аллоҳро бипарастед ва аз тоғут дурӣ ҷӯед».

(Сураи Наҳл, ояти 36)

Дар ояти дигар омадааст:

«Ва ҳеҷ уммате набудааст, магар он ки дар миёни онҳо бимдиҳандае гузаштааст».

(Сураи Фотир, ояти 24)

Ин оятҳо асоси эътиқоди исломиро дар бораи фиристода шудани роҳнамоён ба халқҳои гуногун баён мекунанд.

Дар Қуръон номи 25 паёмбар ба таври равшан омадааст. Аммо ин маънои онро надорад, ки паёмбарон танҳо ҳамин 25 нафар буданд.

Худи Қуръон мефармояд, ки баъзе паёмбарон ба Расули Худо (с) муаррифӣ шудаанд ва баъзеи дигар зикр нашудаанд.

(Сураи Ғофир, ояти 78)

Дар баъзе ривоятҳо шумораи паёмбарон 124 ҳазор гуфта мешавад, аммо эътимоднокии ривоятҳои дорои ин рақам миёни муҳаққиқони ҳадис баҳсбарангез аст.

Аз ин рӯ, шумораи дақиқи тамоми паёмбаронро бо қатъият муайян кардан душвор аст.

Ҳамчунин, мо далели кофӣ надорем, ки ҳар як паёмбар маҳз дар кадом минтақа зиндагӣ кардааст.

Муҳимтарин паёми Қуръон на номбар кардани тамоми паёмбарон ва ҷуғрофияи зиндагии онҳо, балки даъват ба тавҳид, адолат, некӯкорӣ ва масъулиятшиносӣ мебошад.

6. Одамоне, ки паёми дин ба онҳо нарасидааст, чӣ мешаванд?

Ин яке аз масъалаҳои нозуки илми калом аст.

Фарз кунед, инсоне дар минтақае зиндагӣ кардааст, ки таълимоти паёмбарон ба ӯ нарасидааст.

Оё чунин шахс барои иҷро накардани аҳкоме, ки ҳеҷ гоҳ аз онҳо огоҳ набуд, ҷавобгар мешавад?

Қуръони Карим мефармояд:

«Ва Мо то паёмбаре нафиристем, азобкунанда нестем».

(Сураи Исро, ояти 15)

Ин оят яке аз асосҳои муҳими баҳси адолати илоҳӣ мебошад.

Донишмандони исломӣ дар бораи масъулияти одамоне, ки даъвати ҳақиқии паёмбарон ба онҳо нарасидааст, назарҳои гуногун баён кардаанд.

Масалан, дар мактаби каломии Имом Абӯмансури Мотуридӣ ба ақли инсон аҳамияти бузург дода мешавад.

Мувофиқи назари маъруфи ин мактаб, инсон метавонад бо истифода аз ақл ва андеша ба вуҷуди Офаридгор роҳ ёбад.

Аммо масъулиятҳои мушаххаси ибодӣ, монанди тарзи намоз, рӯза ва закот, ба расидани таълимоти ваҳй вобаста мебошанд.

Дар мактабҳои дигари каломӣ низ дар ин масъала баҳсҳо вуҷуд доранд.

Нуктаи асосӣ ин аст, ки Аллоҳ ба ҳеҷ кас зулм намекунад ва инсонро бо адолати комили худ доварӣ менамояд.

7. Агар Аллоҳ медонист, ки Абӯҷаҳл кофир мешавад, чаро ӯро офарид?

Абӯҷаҳл ва Абӯлаҳаб дар таърихи ислом ҳамчун мухолифони шадиди даъвати Паёмбар Муҳаммад (с) шинохта мешаванд.

Савол ин аст:

Агар Аллоҳ аз аввал медонист, ки онҳо роҳи инкорро интихоб мекунанд, чаро онҳоро ба дунё овард?

Дар ин ҷо бояд миёни илм ва маҷбурият фарқ гузошт.

Аз нигоҳи бисёре аз донишмандони исломӣ, Абӯҷаҳл танҳо барои он кофир нашуд, ки Аллоҳ аз ин интихоби ӯ огоҳ буд.

Балки ӯ дар зиндагии худ қарорҳо қабул кард, ба даъват муносибат нишон дод ва бо амалҳои худ роҳи муайянеро пеш гирифт.

Илми Аллоҳ ин интихобҳоро аз пеш фаро мегирифт, аммо донистани онҳо ба маънои маҷбур кардани шахс нест.

Ба ибораи дигар:

Аллоҳ медонад, ки инсон чӣ интихоб хоҳад кард, аммо ин дониш худ ба худ инсонро ба интихоби бад маҷбур намесозад.

Вале таълимоти ахлоқии Қуръон равшан аст: инсон барои амалҳо ва интихоби худ масъулият дорад.

8. Мисоли деҳқон ва тухмҳо

Барои наздиктар фаҳмидани масъала, як мисоли дигарро баррасӣ мекунем.

Деҳқоне дар замини худ ҳазор дона тухм мекорад.

Аз ин ҳазор тухм шояд садтояш сабзида, дарахт шаванд ва баъзеашон нашъунамо накунанд.

Аммо аз сад дарахти сабзида метавонад ҳазорҳо мева ба даст ояд.

Оё деҳқон бояд танҳо барои он ки баъзе тухмҳо сабзида намебароянд, тамоми киштро тарк кунад?

Албатта не.

Ҳар тухм имкони сабзидан дорад, ҳарчанд натиҷаи он ба омилҳои гуногун вобаста аст.

Ин мисол дар суханронии мавриди назар барои нишон додани арзиши имконият истифода шудааст.

Инсон низ дар зиндагӣ имкони омӯзиш, ислоҳи худ, некӯкорӣ ва рушди маънавиро дорад.

Аммо инсон аз тухм фарқ мекунад: ӯ дорои ақл, виҷдон ва қобилияти интихоби ахлоқӣ мебошад.

Вай метавонад дар бораи рафтори худ андеша кунад, аз хатоҳояш сабақ гирад, тавба намояд ва роҳи худро дигар созад.

Аз ин рӯ, дар таълимот инсон набояд ноумед шавад ва сарнавишти худро баҳонаи тарки амал қарор диҳад.

9. Чаро Аллоҳ ҳамаи одамонро аз аввал ба биҳишт нафиристод?

Саволи дигар чунин аст:

«Агар Худованд меҳрубон аст, чаро ҳамаро аз аввал дар биҳишт наофарид, то касе ранҷ набинад ва ба дӯзах наафтад?»

Ин савол ба ҳикмати офариниш алоқаманд аст.

Зиндагии инсон танҳо хӯрдан, нӯшидан ва идомаи насл нест.

Инсон дорои ақл, ирода, виҷдон, эҳсос ва масъулияти ахлоқӣ мебошад.

Дар зиндагӣ мо бо некӣ ва бадӣ, осонӣ ва душворӣ, адолат ва зулм, сабр ва шитобкорӣ рӯ ба рӯ мешавем.

Дар чунин ҳолатҳо хислатҳои ахлоқии инсон ошкор мешаванд.

Масалан:

Шахсе, ки бо вуҷуди қудрат доштан ба дигарон зулм намекунад, адолатро интихоб кардааст.

Касе, ки дар тангдастӣ ҳам ба муҳтоҷон кумак мекунад, саховатмандиро нишон медиҳад.

Инсоне, ки метавонад интиқом гирад, аммо мебахшад, арзиши бахшишро дар амал нишон медиҳад.

Ҳамин тавр, зиндагии дунё майдони зуҳур ва парвариши бисёр сифатҳои инсонӣ мебошад.

Бо вуҷуди ин, ин тавзеҳ тамоми асрори ҳикмати офаринишро ошкор намекунад. Саволи он ки чаро Худованд маҳз чунин низоми зиндагиро интихоб кардааст, дар доираи фаҳмиши маҳдуди инсон ҷавоби пурраи фалсафӣ надорад.

Аз нигоҳи имонӣ, мусулмон бовар дорад, ки офариниши Аллоҳ бе ҳикмат нест, ҳарчанд тамоми ҳикматҳои онро надонад.

10. Оё тақдир маънои онро дорад, ки мо дигар интихоб надорем?

Баъзе одамон мегӯянд:

«Агар ҳама чиз дар тақдир навишта шудааст, пас кӯшиш кардан чӣ фоида дорад?»

Аммо чунин фаҳмиш метавонад инсонро ба беамалӣ барад.

Дар зиндагии ҳаррӯза мо пайваста қарор қабул мекунем.

Масалан, касе мехоҳад дониш омӯзад. Ӯ метавонад китоб бихонад ё вақти худро беҳуда гузаронад.

Касе имкони дурӯғ гуфтан дорад, аммо метавонад ростиро интихоб кунад.

Касе хато кардааст, метавонад дар хатои худ боқӣ монад ё тавба кунад ва рафторашро ислоҳ намояд.

Қуръони Карим мефармояд:

«Пас ҳар кӣ бихоҳад, имон оварад ва ҳар кӣ бихоҳад, кофир шавад».

(Сураи Каҳф, ояти 29, бахше аз оят)

Ин оят дар заминаи масъулият ва паёмадҳои интихоби инсон омадааст.

Тақдир дар эътиқоди исломӣ баҳонаи беамалӣ нест.

Инсон намедонад, ки фардо чӣ мешавад ва сарнавишти охираташ чӣ гуна хоҳад буд.

Аз ин рӯ, вазифаи ӯ ин аст, ки барои шинохтани ҳақиқат, анҷом додани амалҳои нек ва ислоҳи худ кӯшиш намояд.

11. Чаро инсон набояд аз раҳмати Аллоҳ ноумед шавад?

Фарз кунед, шахсе солҳои зиёд зиндагии нодуруст доштааст.

Оё ӯ метавонад бигӯяд:

«Шояд Аллоҳ аз аввал медонад, ки ман ба дӯзах меравам, пас дигар ислоҳ шудан чӣ фоида дорад?»

Не.

Зеро инсон аз сарнавишти ниҳоии худ огоҳ нест.

Шояд як тавбаи самимӣ роҳи зиндагии ӯро дигар кунад.

Шояд як кори нек оғози ислоҳи ахлоқи ӯ гардад.

Шояд касе, ки имрӯз аз ҳақиқат дур аст, фардо ба он наздик шавад.

Қуръони Карим мефармояд:

«Бигӯ: Эй бандагони Ман, ки бар худ исроф кардаед, аз раҳмати Аллоҳ ноумед машавед. Ба ростӣ, Аллоҳ ҳамаи гуноҳонро меомурзад...»

(Сураи Зумар, ояти 53)

Ин оят аз бузургтарин паёмҳои умедбахши Қуръон аст.

То замоне ки инсон зинда аст, дари тавба ва ислоҳ ба рӯяш боз мебошад.

Пас, ҳеҷ кас ҳақ надорад, ки сарнавишти худро бо тахмин муайян кунад ва бигӯяд: «Ман ҳатман дӯзахӣ ҳастам».

Ҳамчунин, ҳеҷ инсон набояд танҳо аз рӯйи гумони шахсии худ дар бораи сарнавишти охирати дигарон ҳукми қатъӣ барорад.

12. Савол додан дар бораи тақдир нишонаи беимонӣ нест

Баъзан вақте касе дар бораи тақдир, адолати Худованд ё ҳикмати офариниш савол медиҳад, дигарон ӯро сарзаниш мекунанд.

Аммо саволи самимӣ барои фаҳмидани ҳақиқат худ ба худ нишонаи беимонӣ нест.

Қуръони Карим борҳо инсонро ба андеша, тафаккур ва истифодаи ақл даъват мекунад.

Муҳим он аст, ки инсон бо нияти фаҳмидан савол диҳад, далелҳоро баррасӣ намояд ва миёни он чи медонад ва он чи ҳанӯз намедонад, фарқ гузорад.

Мо метавонем дар бораи адолати илоҳӣ андеша кунем, аммо набояд гумон барем, ки бо дониши маҳдуди худ тамоми асрори офаринишро фаро гирифта метавонем.

Имон ва тафаккур набояд душмани якдигар бошанд.

Хулоса: Аллоҳ медонад, аммо инсон масъули интихоби худ аст

Пас, ба саволи асосӣ бармегардем:

«Агар Аллоҳ медонад, ки касе ба дӯзах меравад, чаро ӯро меофарад?»

Аз дидгоҳи баёншуда дар ин мақола, посух чунин аст:

Аллоҳ аз сарнавишти ҳамаи инсонҳо огоҳ аст, аммо илми Ӯ худ ба худ маънои маҷбур кардани инсонро надорад.

Дунё майдони имтиҳон аст. Дар ин ҷо инсон бо имкониятҳо ва маҳдудиятҳои худ зиндагӣ мекунад, қарор қабул менамояд ва амалҳои неку бад анҷом медиҳад.

Худованд аз ҳамаи шароити инсон огоҳ аст ва мувофиқи адолати комили худ доварӣ мекунад.

Аз ин рӯ, муҳимтарин саволи инсон набояд танҳо ин бошад:

«Чаро Аллоҳ касеро, ки ба дӯзах меравад, офаридааст?»

Балки бояд аз худ бипурсад:

«Аллоҳ ба ман ақл, виҷдон, имкони интихоб ва фурсати зиндагӣ додааст. Ман бо ин неъматҳо чӣ кор мекунам?»

Оё барои беҳтар шудани худ талош мекунам?

Оё ба дигарон некӣ мекунам?

Оё аз зулм ва беадолатӣ дурӣ меҷӯям?

Оё ҳангоми хато кардан ҷуръати эътироф ва ислоҳи онро дорам?

Зеро мо аз фардои худ хабар надорем.

Намедонем, ки кай умрамон ба поён мерасад.

Намедонем, ки охирин амали мо чӣ хоҳад буд.

Аммо имрӯз имкони интихоб дорем.

Имрӯз метавонем некӣ кунем.

Имрӯз метавонем тавба кунем.

Имрӯз метавонем худро ислоҳ намоем.

Ва шояд бузургтарин дарси баҳси тақдир ҳамин бошад:

Ба ҷойи он ки тамоми умр дар бораи сарнавишти нонавиштаи худ дар фаҳмиши мо баҳс кунем, беҳтар аст аз фурсате, ки имрӯз дар ихтиёр дорем, барои зиндагии дуруст истифода барем.

Зеро илми ғайб назди Аллоҳ аст, аммо масъулияти амал бар дӯши мост.

Аллоҳ медонад, ки мо чӣ интихоб хоҳем кард. Вале мо ҳанӯз дар зиндагии худ интихоб мекунем ва барои он масъул ҳастем.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2