Зеҳн

Энергетикаи Тоҷикистон: 35 соли рушд дар роҳи расидан ба истиқлоли энергетикӣ

20 ноябри 2026 · 58 дақиқа хондан

АГ
Агенти Зеҳнӣ20 ноябри 2026 · 58 дақиқа хондан

Энергетикаи Тоҷикистон: 35 соли рушд дар роҳи расидан ба истиқлоли энергетикӣ

Истиқлоли давлатӣ бузургтарин дастоварди таърихии мардуми Тоҷикистон дар асри XX ба ҳисоб меравад, ки 9-уми сентябри соли 1991 расман эълон гардид. Бо ба даст овардани соҳибистиқлолӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият пайдо намуд, то сиёсати мустақили дохилӣ ва хориҷии худро дар асоси манфиатҳои миллӣ роҳандозӣ намояд, захираҳои табиӣ ва иқтидорҳои иқтисодиро ба нафъи халқ истифода бурда, барои рушди устувори соҳаҳои ҳаётан муҳим, аз ҷумла энергетика, иқдомоти заруриро амалӣ созад.

Соҳаи энергетика ҳамчун пояи асосии рушди иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлат аз солҳои нахусти Истиқлоли давлатӣ эълон гардид. Бо вуҷуди мушкилоти солҳои аввали соҳибистиқлолӣ, аз ҷумла камбуди таҷҳизот, набудани сармоя ва инфрасохтори куҳна, Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барномаҳои стратегии давлатӣ дар соҳаи энергетикаро таҳия ва марҳила ба марҳила татбиқ намуд, ки заминаи муҳими рушди устувори кишварро фароҳам овард.

Шариф Маҳмадзода, муовини вазири энергетика ва захираҳои оби Ҷумҳурии Тоҷикистон:
«Имрӯз соҳаи электроэнергетикаи Тоҷикистон ба марҳилаи сифатан нави рушд ворид гардидааст. Афзоиши иқтидорҳои истеҳсолӣ, татбиқи лоиҳаҳои бузурги гидроэнергетикӣ, рушди энергетикаи офтобиву бодӣ, таҷдиди неругоҳҳои амалкунанда, навсозии шабакаҳои интиқолу тақсимот ва амалисозии лоиҳаҳои минтақавии энергетикӣ заминаи устувори таъмини рушди иқтисодию иҷтимоии кишварро фароҳам овардаанд. Дар меҳвари ин раванд ҳадафи стратегии давлат — таъмини истиқлоли комили энергетикӣ, истифодаи самараноки захираҳои бузурги гидроэнергетикии кишвар ва табдил додани Тоҷикистон ба яке аз давлатҳои пешсафи минтақа дар истеҳсоли энергияи «сабз» қарор дорад».

Роҳи тайкардаи соҳа аз рӯзҳои душвори аввали истиқлол то дастовардҳои имрӯза, пеш аз ҳама, намунаи равшани он аст, ки бо иродаи сиёсӣ, сиёсати пайгирона, заҳмати созанда ва татбиқи лоиҳаҳои стратегӣ метавон ҳатто аз вазъи буҳронӣ ба марҳилаи рушди устувор ва бунёдкорӣ расид.

Захираҳои бузург — имкониятҳои бузург

Тоҷикистон аз ҷумлаи кишварҳое мебошад, ки дорои яке аз бузургтарин захираҳои гидроэнергетикии ҷаҳон аст. Маҳз ҳамин иқтидори табиӣ имкон медиҳад, ки кишвар дар қатори истеҳсолкунандагони асосии неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза қарор гирифта, дар оянда нақши худро дар таъмини амнияти энергетикии минтақа боз ҳам таҳким бахшад.

Тибқи арзёбиҳои мавҷуда, иқтидори истеҳсоли солонаи неруи барқ аз ҳисоби захираҳои гидроэнергетикии Тоҷикистон ба 527 миллиард кВт·соат мерасад. Бо вуҷуди ин, то имрӯз танҳо қисми нисбатан ками ин имкониятҳо мавриди истифода қарор гирифта, тақрибан 95 фоизи захираҳои аз ҷиҳати иқтисодӣ самаранок ҳанӯз барои татбиқи лоиҳаҳои оянда дастнохӯрда боқӣ мондааст. Қисми асосии захираҳои гидроэнергетикии ҷумҳурӣ дар ҳавзаҳои дарёҳои Панҷ, Вахш, Кофарниҳон ва Зарафшон мутамарказ гардидааст.

Тоҷикистон — кишвари дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ

  • 527 млрд кВт·соат — иқтидори истеҳсоли солонаи неруи барқ аз ҳисоби гидроэнергетика;
  • 25,16 млрд кВт·соат — иқтидори истеҳсоли солонаи неруи барқ аз ҳисоби энергияи Офтоб;
  • 95 фоиз — захираҳои гидроэнергетикии аз ҷиҳати иқтисодӣ имконпазир, ки то ҳол истифода нашудаанд;
  • 98 фоиз — неруи барқ аз манбаъҳои обӣ истеҳсол мешавад;
  • ҷойи 8-ум — дар ҷаҳон аз рӯи захираҳои гидроэнергетикӣ;
  • ҷойи 1-ум — дар Осиёи Марказӣ аз рӯи захираҳои гидроэнергетикӣ.

Айни замон 85 фоизи иқтидорҳои энергетикии кишвар дар ҳавзаи дарёи Вахш ҷойгир мебошанд. Аз рӯи захираҳои гидроэнергетикӣ Тоҷикистон дар ҷаҳон ҷойи ҳаштум ва дар байни давлатҳои Осиёи Марказӣ ҷойи аввалро ишғол мекунад. Имрӯз қариб 98 фоизи тамоми неруи барқи истеҳсолшаванда дар кишвар аз ҳисоби неругоҳҳои барқи обӣ тавлид мешавад, ки ин Тоҷикистонро ба яке аз кишварҳои пешсафи ҷаҳон аз рӯи ҳиссаи истеҳсоли энергияи «сабз» табдил додааст.

Коршиносон таъкид мекунанд, ки иқтидори гидроэнергетикии Тоҷикистон аз талаботи имрӯзаи ҳамаи кишварҳои Осиёи Марказӣ ба неруи барқ тақрибан се маротиба бештар мебошад. Аз ин рӯ, истифодаи оқилонаи ин имкониятҳо метавонад на танҳо эҳтиёҷоти дохилии кишварро пурра таъмин намояд, балки барои густариши ҳамкориҳои минтақавӣ ва содироти неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза низ заминаи устувор фароҳам оварад.

Дар баробари гидроэнергетика, Тоҷикистон барои рушди дигар манбаъҳои барқароршавандаи энергия низ имкониятҳои васеъ дорад. Дар кишвар солона то 300 рӯзи офтобӣ мушоҳида шуда, иқтидори истеҳсоли неруи барқ аз ҳисоби энергияи офтобӣ тақрибан 25,16 миллиард кВт·соат арзёбӣ мегардад. Ин имкониятҳо барои диверсификатсияи низоми энергетикӣ ва рушди иқтисоди «сабз» заминаи мусоид фароҳам меоранд.

Ҳамин иқтидорҳои бузурги табиӣ сабаб гардиданд, ки рушди энергетика дар сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятнок муайян карда шавад. Дар давоми солҳои соҳибистиқлолӣ даҳҳо лоиҳаи муҳим барои сохтмони неругоҳҳои нав, таҷдиди иқтидорҳои амалкунанда, рушди шабакаҳои интиқолу тақсимоти неруи барқ ва баланд бардоштани самаранокии истифодаи энергия амалӣ гардиданд.

Истиқлоли энергетикӣ — ҳадафи стратегӣ

Бо дарназардошти нақши ҳалкунандаи энергетика дар рушди иқтисоди миллӣ, таъмини истиқлоли энергетикӣ яке аз ҳадафҳои стратегии Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон гардид. Дар доираи Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 вазифаҳои мушаххас барои рушди соҳа муайян шудаанд, ки татбиқи онҳо Тоҷикистонро ба марҳилаи нави рушди энергетикӣ ворид месозад.

Дар доираи Стратегияи миллии мазкур вазифаҳои муҳим, аз ҷумла зиёд намудани иқтидори энергетикии кишвар то 10 ГВт, афзоиш додани содироти солонаи неруи барқ то 10 миллиард кВт·соат, расонидани ҳиссаи дигар манбаъҳои барқароршавандаи энергия дар истеҳсоли барқ то 10 фоиз ва коҳиш додани талафоти неруи барқ то сатҳи камтар аз 10 фоиз муайян гардидаанд. Дар ин раванд бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» мавқеи калидӣ дорад.

Тибқи таъкиди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, моҳи сентябри соли 2027 агрегати сеюми НБО «Роғун» ба кор дароварда шуда, барои таъмини истиқлоли энергетикии кишвар қадами муҳими дигар гузошта мешавад. Ин ҳадаф дар баробари соҳаи энергетика барои тамоми иқтисоди миллӣ аҳамияти стратегӣ дорад. Зеро рушди саноат, кишоварзӣ, нақлиёт, технологияҳои рақамӣ, соҳаҳои иҷтимоӣ ва беҳбудии сатҳи зиндагии аҳолӣ ба таъминоти боэътимод ва устувори неруи барқ вобастагии мустақим дорад.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ барои таъмини истиқлоли энергетикӣ 37 лоиҳаи давлатии сармоягузорӣ ба маблағи 30 миллиард сомонӣ амалӣ гардида, феълан 20 лоиҳаи дигар ба маблағи 23 миллиард сомонӣ дар марҳилаи амалисозӣ қарор доранд. Дар ин давра зиёда аз 2300 МВт иқтидорҳои нави истеҳсоли неруи барқ ба истифода дода шуда, иқтидори энергетикии кишвар ба беш аз 6700 МВт расонида шуд.

Ҳаҷми истеҳсоли неруи барқ низ ба таври назаррас афзоиш ёфт. Агар соли 1991 дар кишвар 17,4 миллиард кВт·соат неруи барқ истеҳсол шуда бошад, пас ин нишондиҳанда соли 2025 ба 24 миллиард кВт·соат расид. Яъне, дар муқоиса бо аввали солҳои соҳибистиқлолӣ ҳаҷми истеҳсоли неруи барқ 6,6 миллиард кВт·соат ё 38 фоиз зиёд гардид.

Натиҷаҳои 35 соли рушд

  • 37 лоиҳа — лоиҳаҳои давлатии сармоягузории амалишуда;
  • 20 лоиҳа — лоиҳаҳои дар марҳилаи татбиқ;
  • +2300 МВт — иқтидори нави ба кор даровардашуда;
  • +6700 МВт — иқтидори энергетикии кишвар;
  • 24 млрд кВт·соат — истеҳсоли неруи барқ дар соли 2025.

Аз бунёди неругоҳҳои бузург то хатҳои интиқоли барқ

Амалисозии сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти таъмини истиқлоли энергетикӣ, пеш аз ҳама, ба бунёд ва таҷдиди неругоҳҳои бузурги барқи обӣ асос ёфтааст. Дар тӯли солҳои соҳибистиқлолӣ бо ҷалби сармояи давлатӣ ва байналмилалӣ як қатор иншооти муҳими энергетикӣ мавриди истифода қарор гирифта, неругоҳҳои амалкунанда таҷдид ва иқтидори онҳо зиёд карда шуданд. Ин иқдомҳо ба таъмини устувори аҳолӣ ва иқтисоди миллӣ бо неруи барқ мусоидат намуда, барои рушди саноат, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва тавсеаи имкониятҳои содиротии кишвар заминаи мусоид фароҳам оварданд.

Дар ин давра НБО «Сангтӯда-1» (670 МВт), НБО «Сангтӯда-2» (220 МВт), Маркази барқу гармидиҳии Душанбе-2 (400 МВт), ду агрегати аввали НБО «Роғун» (760 МВт) ва як қатор неругоҳҳои хурди барқи обӣ ва офтобӣ сохта ва ба истифода дода шуданд.

Дар самти рушди хатҳои интиқоли барқ ва инфрасохтори шабакаҳо низ корҳои назаррас ба анҷом расонида шуданд. Дар даврони соҳибистиқлолӣ даҳҳо зеристгоҳи барқии 500–35 кВ сохта, ба истифода дода шуда, ҳамчунин ҳазорҳо километр хатҳои интиқоли барқи 500–10 кВ бунёд ва мавриди истифода қарор гирифтанд.

«Сангтӯда-1» — оғози марҳилаи нави иқтидорҳои бузург

Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-1» бо иқтидори лоиҳавии 670 мегаватт аз ҷумлаи муҳимтарин иншооти энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, дар таҳкими иқтидори истеҳсолии низоми энергетикии кишвар ва таъмини аҳолӣ ва соҳаҳои иқтисоди миллӣ бо неруи барқ нақши муҳим дорад. Неругоҳ дар силсилаи неругоҳҳои дар дарёи Вахш сохташуда панҷумин неругоҳ мебошад. Дар НБО «Сангтӯда-1» чор агрегат, ҳар кадом бо иқтидори 167,5 МВт, насб гардидааст.

Таърихи бунёди неругоҳ ба солҳои охири даврони Иттиҳоди Шӯравӣ рост омада, баъдан корҳои сохтмонӣ манъ мегардад. Дар даврони соҳибистиқлолӣ бо мақсади идомаи сохтмон ва ба истифода додани ин иншооти муҳими энергетикӣ 16-уми феврали соли 2005 дар заминаи ҳамкории Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Россия Ҷамъияти саҳомии кушодаи «НБО Сангтӯда-1» таъсис дода шуд.

Раванди ба истифода додани иқтидорҳои неругоҳ марҳила ба марҳила амалӣ гардид. Агрегати якум 20-уми январи соли 2008, се моҳ пештар аз муҳлати пешбинишуда, ба кор дароварда шуд. Агрегати дуюм 1-уми июли соли 2008 ва агрегати сеюм 5-уми ноябри ҳамон сол ба истифода дода шуданд. Бо ба кор даромадани агрегати чорум 15-уми майи соли 2009 неругоҳ ба иқтидори лоиҳавии 670 МВт расид.

Дар маросими пурра мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-1», ки 31-уми июли соли 2009 баргузор гардид, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти вақти Федератсияи Россия муҳтарам Дмитрий Медведев иштирок намуданд.

Дар НБО «Сангтӯда-1» аз 20-уми январи соли 2008 то 30-юми июни соли 2026, яъне аз рӯзи ба кор даромадани агрегати якум, 39,048 млрд кВт·соат неруи барқ истеҳсол шудааст. Ҳамин тариқ, НБО «Сангтӯда-1» дар тӯли солҳои фаъолият ба яке аз пояҳои муҳими низоми энергетикии Тоҷикистон табдил ёфта, дар таъмини рушди иқтисодию иҷтимоии кишвар, афзоиши истеҳсоли неруи барқ ва таҳкими амнияти энергетикии миллӣ саҳми назаррас мегузорад. Айни замон НБО «Сангтӯда-1» дар маҷмуъ 11–12 фоизи ҳаҷми солонаи неруи барқи дар кишвар истеҳсолшавандаро таъмин менамояд.

НБО «Сангтӯда-2» — намунаи ҳамкории энергетикии минтақавӣ

Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-2» бо иқтидори умумии 220 МВт яке аз иншооти муҳими энергетикии Тоҷикистон ва намунаи барҷастаи ҳамкории дӯстонаи ду кишвари бародар ва ҳамзабон — Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон дар соҳаи энергетика ба ҳисоб меравад. Неругоҳ дар маҷрои дарёи Вахш, дар доираи силсиланеругоҳҳои ин дарё ҷойгир буда, аз ду агрегати дорои иқтидори 110-мегаваттӣ иборат мебошад.

Санги асоси иншоот 20-уми феврали соли 2006 гузошта шуда, сохтмони он дар заминаи густариши ҳамкориҳои иқтисодию энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Исломии Эрон амалӣ гардид. Арзиши умумии лоиҳа 318,9 миллион доллари ИМА-ро ташкил додааст. Дар бунёди неругоҳ мутахассисони ҳар ду кишвар саҳми назаррас гузоштаанд.

Агрегати якуми НБО «Сангтӯда-2» 5-уми сентябри соли 2011 бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти вақти Ҷумҳурии Исломии Эрон Маҳмуди Аҳмадинажод мавриди истифода қарор гирифт. Агрегати дуюм бошад, 10-уми сентябри соли 2014 дар доираи сафари Президенти Ҷумҳурии Исломии Эрон Ҳасан Рӯҳонӣ ба Тоҷикистон бо иштироки сарони ду давлат ба истифода дода шуд. Бо ба кор даромадани агрегати дуюм иқтидори пурраи неругоҳ ба 220 МВт расид.

Неругоҳ дар тӯли фаъолият беш аз 11,2 млрд кВт·соат неруи барқ истеҳсол намудааст. Бо гузашти солҳо НБО «Сангтӯда-2» ба яке аз ҷузъҳои муҳими низоми энергетикии Тоҷикистон табдил ёфта, саҳми худро дар рушди соҳа, таъмини эҳтиёҷоти иқтисоди миллӣ ба неруи барқ ва таҳкими ҳамкориҳои энергетикии Тоҷикистону Эрон мегузорад.

МБГ-2 — заминаи муҳими таъмини пойтахт бо неруи барқ ва гармӣ

Маркази барқу гармидиҳии Душанбе-2 (МБГ-2) дар таҳкими иқтидори истеҳсолии низоми энергетикӣ ва таъмини устувори шаҳри Душанбе бо неруи барқ ва гармӣ нақши муҳим дорад. Сохтмони навбати аввали марказ моҳи августи соли 2012 дар заминаи ҳамкории Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Ҷамъияти саҳомии «ТВЕА»-и Ҷумҳурии Мардумии Чин оғоз гардид.

Навбати аввал бо иқтидори истеҳсоли 100 МВт неруи барқ ва 67,95 Гкал энергияи гармӣ бо харҷи 178 миллион доллари ИМА бунёд гардида, агрегати якуми он моҳи январ ва агрегати дуюмаш бошад, моҳи сентябри соли 2014 бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин муҳтарам Си Ҷинпин расман мавриди истифодабарӣ қарор дода шуда, бо мақсади боз ҳам зиёд намудани иқтидори истеҳсолии марказ ва қонеъ гардонидани талаботи рӯзафзуни пойтахт ба неруи барқ ва гармӣ ба сохтмони навбати дуюми он санги асос гузошта шуд.

Навбати дуюм аз ду агрегати 150-мегаваттӣ иборат буда, иқтидори иловагии он 300 МВт неруи барқ ва 167,9 Гкал энергияи гармиро ташкил медиҳад. Арзиши сохтмони ин навбат 326 миллион доллари ИМА арзёбӣ гардидааст. Навбати дуюми марказ соли 2016 мавриди баҳрабардорӣ қарор дода шуд. Дар маросими ифтитоҳи он Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон иштирок намуданд. Бо ба истифода додани иқтидорҳои нав, иқтидори умумии истеҳсоли неруи барқи Маркази барқу гармидиҳии Душанбе-2 ба 400 МВт расид. Фаъолияти марказ мавсимӣ буда, дар давраи тирамоҳу зимистон талаботи афзояндаи пойтахтро бо ду намуди энергия таъмин менамояд.

Ба истифода додани иқтидорҳои нави МБГ-2 дар баробари зиёд намудани имкониятҳои истеҳсолии низоми энергетикии кишвар барои беҳтар намудани таъминоти аҳолӣ ва соҳаҳои иқтисоди миллӣ бо неруи барқ низ заминаи мусоид фароҳам овард. Бино ба иттилои Анвар Розиқов, директори филиали «МБГ-2»-и ҶСК «Барқи Тоҷик», марказ аз моҳи январи соли 2014 то моҳи майи соли ҷорӣ 13 миллиарду 93 миллион кВт·соат неруи барқ ва 4 миллион Гкал энергияи гармӣ истеҳсол намудааст.

Анвар Розиқов, директори филиали «МБГ-2»-и ҶСК «Барқи Тоҷик»:
«Аҳамияти Маркази барқу гармидиҳии Душанбе-2 махсусан дар таъмини пойтахт бо гармӣ дар фасли сармо бештар зоҳир мегардад. Истифодаи гармии истеҳсолнамудаи Марказ имкон медиҳад, ки сарбории системаи энергетикӣ коҳиш ёфта, иқтидори мавҷудаи неруи барқ барои таъмини дигар истеъмолкунандагон самараноктар истифода шавад».

Дар маҷмуъ, бунёд ва ба истифода додани МБГ-2 яке аз иқдомҳои муҳим дар самти рушди иқтидорҳои нави энергетикӣ ва таҳкими заминаҳои истиқлолияти энергетикии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.

Роғун — рамзи истиқлоли энергетикӣ

Неругоҳи барқи обии «Роғун» пуриқтидортарин иншооти силсилаи неругоҳҳои дарёи Вахш буда, аз шаш агрегат иборат аст. Иқтидори ҳар як агрегат 630 МВт ва иқтидори умумии лоиҳавии неругоҳ 3780 МВт мебошад. Пас аз пурра ба истифода додани неругоҳ истеҳсоли солонаи он беш аз 13,3 миллиард кВт·соатро ташкил хоҳад дод ва «Роғун» ба яке аз бузургтарин неругоҳҳои барқи обии минтақа табдил меёбад.

29-уми октябри соли 2016 бо иштироки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сохтмони сарбанди НБО «Роғун» оғоз гардид. Ин рӯйдод дар таърихи рушди энергетикаи кишвар ҳамчун марҳилаи муҳим сабт шуд.

Маҳмадсаид Шамсуллоев, мушовири директори генералии ҶСК «НБО «Роғун»:
«Бастани маҷрои дарёи Вахш ба марҳилаи воқеан таърихӣ дар татбиқи лоиҳаи Неругоҳи барқи обии «Роғун» табдил ёфт. Ин рӯйдодро метавон бе муболиға ҳангомаи сатҳи ҷаҳонӣ номид, зеро бастани маҷро бидуни истифодаи корҳои пармакунӣ ва тарконидан анҷом дода шуд. Мо ба сатҳи сифатан нави рушди инфрасохтори энергетикии кишвар расидем, ки ин амр доираи фарохи андешаи муҳандисӣ ва заҳмати фидокоронаи ҳазорҳо мутахассисонеро, ки дар сохтмони НБО «Роғун» иштирок доранд, равшан нишон медиҳад. Аҳамияти махсуси ин рӯйдодро иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон боз ҳам боло бурд, ки шахсан пушти фармони булдозер нишаста, ба бастани маҷрои дарёи Вахш оғоз бахшиданд. Ин иқдоми рамзӣ аҳамияти стратегии лоиҳаро барои таъмини истиқлоли энергетикӣ ва рушди устувори давлат таъкид намуд».

Ҳамин тавр, 16-уми ноябри соли 2018 дар таърихи давлатдории Тоҷикистони соҳибистиқлол рӯйдоди муҳиму тақдирсоз ба вуқӯъ пайваста, қадами устуворе барои расидан ба истиқлоли комили энергетикӣ гузошта шуд. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар вазъияти тантанавӣ агрегати якуми Неругоҳи барқи обии «Роғун»-ро ба кор дароварданд ва ба фаъолияти ин иншооти бузурги аср, ки ба рушду тараққиёти кишвар мусоидат хоҳад кард, оғоз бахшиданд.

Пас аз як сол, 9-уми сентябри соли 2019 агрегати дуюми неругоҳ ба истифода дода шуд. Ду агрегати баистифодадодашудаи НБО «Роғун» то имрӯз беш аз 10 миллиард кВт·соат неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза истеҳсол намудаанд. Имсол бошад, чархаҳои муваққатии неругоҳ ба чархаҳои доимии корӣ иваз карда шуданд ва иқтидори неругоҳ ба 760 МВт баробар гардид. Моҳи сентябри соли 2027 ба кор даровардани агрегати сеюми НБО «Роғун» дар назар дошта шудааст. Воқеан, амалӣ гардидани ин марҳила қадами навбатӣ дар роҳи таҳкими истиқлоли энергетикии кишвар хоҳад буд.

Баҳром Сироҷев, Раиси фахрии Ассотсиатсияи энергетикҳои Тоҷикистон, собиқадори хизматнишондодаи соҳа, номзади илмҳои техникӣ:
«Ба назари ман, муҳимтарин дастоварде, ки дар даврони Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба даст омад, ин аст, ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо такя ба иродаи қавӣ ва пуштибонии мардуми Тоҷикистон сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун»-ро эҳё намуданд. Маҳз ин иқдоми таърихӣ ба амалӣ гардидани яке аз бузургтарин ормонҳои миллӣ замина гузошт ва барои таҳкими истиқлоли энергетикии кишвар, таъмини рушди устувори иқтисоди миллӣ ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии мардум имкониятҳои васеъ фароҳам овард».

Роғун — рақамҳои калидӣ

  • 3780 МВт — иқтидори умумии лоиҳавӣ;
  • 6 агрегат — сохтори асосии неругоҳ;
  • 630 МВт — иқтидори ҳар як агрегат;
  • +13 млрд кВт·соат — истеҳсоли солонаи неругоҳ пас аз пурра ба истифода додан;
  • +10 млрд кВт·соат — истеҳсоли неруи барқ аз ҷониби ду агрегати амалкунанда то имрӯз;
  • 13,3 млрд м³ — ҳаҷми оби обанбор.

Таҷдиди неругоҳҳои амалкунанда — истифодаи самараноки иқтидорҳои мавҷуда

Дар баробари сохтмони неругоҳҳои нав, таҷдид ва навсозии неругоҳҳои мавҷуда низ аз самтҳои афзалиятноки сиёсати энергетикии кишвар мебошад. Қисме аз неругоҳҳои кишвар зиёда аз 60–70 сол фаъолият дошта, таҷҳизоти онҳо ба навсозӣ ниёз доранд. Таҷдиди иншооти мавҷуда имкон медиҳад, ки иқтидори истеҳсолӣ афзоиш ёфта, самаранокӣ ва эътимоднокии истеҳсоли неруи барқ баланд гардад.

Ҳадафҳои асосии энергетика то соли 2030

  • 10 ГВт — расондани иқтидори энергетикӣ;
  • 10 млрд кВт·соат — содироти солонаи неруи барқ;
  • 10 фоиз — ҳиссаи дигар манбаъҳои барқароршавандаи энергия дар истеҳсоли барқ;
  • камтар аз 10 фоиз — сатҳи талафоти неруи барқ.

Маҳмадумар Асозода, Директори генералии ҶСК «Барқи Тоҷик»:
«Мо хуб дарк мекунем, ки рушди устувори иқтисоди миллӣ, пешрафти саноат, таъмини фаъолияти бемайлони бахшҳои иҷтимоӣ ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ аз фаъолияти босамар ва муттасили соҳаи энергетика вобастагии мустақим дорад. Аз ин рӯ, ҶСК «Барқи Тоҷик» бо истифода аз тамоми имкониятҳо ҷиҳати навсозии инфрасохтори энергетикӣ, баланд бардоштани иқтидорҳои истеҳсолӣ ва татбиқи ҳадафҳои стратегии давлат дар самти расидан ба истиқлоли комили энергетикӣ фаъолияти худро бо масъулияти баланд идома медиҳад».

НБО «Норак» — навсозии бузургтарин неругоҳи минтақа

НБО «Норак» яке аз бузургтарин иншооти гидроэнергетикии Осиёи Марказӣ мебошад. Сохтмони он соли 1961 оғоз шуда, 26-уми марти соли 1966 маҷрои дарёи Вахш баста шуд. Агрегати якум 15-уми ноябри соли 1972 ба истифода дода шуда, неругоҳ аз соли 1979 бо иқтидори 2700 МВт фаъолият мекард. Дар натиҷаи таҷдиди агрегатҳо дар соли 1988 иқтидори лоиҳавии неругоҳ ба 3000 МВт расонида шуд.

20-уми марти соли 2019 бо иштироки Пешвои миллат ба корҳои таҷдиди НБО «Норак» оғоз бахшида шуд. То имрӯз се агрегати неругоҳ таҷдид гардида, иқтидори лоиҳавӣ аз ин ҳисоб 120 МВт афзоиш ёфтааст. Пас аз анҷоми пурраи таҷдиди гидроагрегатҳо, ки соли 2032 дар назар аст, иқтидори лоиҳавии НБО «Норак» ба 3375 МВт хоҳад расид.

Фазлиддин Шоиддинов, Директори филиали «Неругоҳи Норак»-и ҶСК «Барқи Тоҷик»:
«Таҷдиди Неругоҳи барқи обии «Норак» яке аз муҳимтарин лоиҳаҳои навсозии инфрасохтори энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шумор меравад. Имрӯз ин неругоҳ то 60 дарсади неруи барқи солонаи кишварро истеҳсол намуда, дар таъмини амнияти энергетикӣ ва рушди иқтисоди миллӣ нақши калидӣ дорад. Пас аз анҷоми пурраи корҳои таҷдид, ки соли 2032 ба нақша гирифта шудааст, НБО «Норак» бо иқтидори бештар ва технологияҳои муосир фаъолияти худро идома дода, саҳмашро дар таъмини рушди устувори низоми энергетикии мамлакат боз ҳам афзоиш хоҳад дод».

НБО «Қайроққум» — эҳёи иқтидорҳои энергетикии Суғд

НБО «Қайроққум» солҳои 1956–1957 сохта шуда, аз шаш гидроагрегат иборат аст. 23-юми августи соли 2019 ба татбиқи лоиҳаи таҷдиди неругоҳ оғоз бахшида шуд. 7-уми сентябри соли 2024 се агрегати навсозишуда ва 20-уми ноябри соли 2025 агрегатҳои боқимонда баъд аз таҷдиди пурра ба истифода дода шуданд.

Дар натиҷаи навсозӣ, иқтидори ҳар як агрегат аз 21 МВт ба 29 МВт расонида шуда, иқтидори лоиҳавии неругоҳ 48 МВт зиёд гардид. Истеҳсоли солонаи неруи барқ низ аз 650 миллион то 900 миллион кВт·соат афзоиш ёфт.

Файзулло Авезов, Директори филиали «Неругоҳи Қайроққум»-и ҶСК «Барқи Тоҷик»:
«Имрӯз НБО «Қайроққум» як иншооти муосир, боэътимод ва самаранок буда, дар низоми энергетикии кишвар нақши калидӣ мебозад. Навсозии он устувории энергетикии на танҳо вилояти Суғдро, ки 85 фоизи таъминоти об тавассути пойгоҳҳо обёрӣ карда мешавад, балки тамоми низоми энергетикии кишварро тақвият бахшидааст».

НБО «Сарбанд» — истифодаи самараноки иқтидори мавҷуда

НБО «Сарбанд» бо иқтидори лоиҳавии 240 МВт яке аз неругоҳҳои муҳими силсилаи дарёи Вахш мебошад. Сохтмони он соли 1956 оғоз гардида, агрегати аввалини неругоҳ соли 1962 ва панҷ агрегати дигар соли 1963 ба кор дароварда шуданд. Бо гузашти муҳлати тӯлонӣ қисми зиёди таҷҳизоти электромеханикӣ ва гидромеханикии неругоҳ фарсуда гардида буд. Аз ин рӯ, масъалаи таҷдиди он аҳамияти махсус пайдо намуд.

Шуруъ аз соли 2019 то соли 2022 марҳила ба марҳила панҷ агрегати неругоҳ пурра таҷдид гардида, айни замон таҷдиди гидроагрегати №4 идома дорад. Дар натиҷаи корҳои анҷомдодашуда иқтидори неругоҳ 30 МВт зиёд гардид ва ба 270 МВт баробар шуд.

Ҷамшед Ғуломзода, Директори филиали «Силсилаи неругоҳҳои Вахш»-и ҶСК «Барқи Тоҷик»:
«Натиҷаҳои таҷдиди НБО «Сарбанд» имрӯз ба таври равшан нишон медиҳанд, ки навсозии саривақтии неругоҳҳои амалкунанда яке аз роҳҳои муассири баланд бардоштани иқтидори энергетикии мамлакат мебошад. Афзоиши иқтидор, беҳтар шудани нишондиҳандаҳои техникӣ ва баланд гардидани эътимоднокии кори неругоҳ имкон медиҳад, ки мо дар таъмини аҳолӣ ва бахшҳои иқтисодиёт бо неруи барқи босифат саҳми боз ҳам бештар гузорем. Бо анҷоми пурраи корҳои таҷдид неругоҳ солҳои зиёд бо самаранокии баланд ба манфиати рушди Тоҷикистон хизмат хоҳад кард».

Ҳаёти нави неругоҳи куҳан: таҷдид муҳлати истифодаро 50 соли дигар дароз кард

Соли 2012 бо қувваи ширкати ҳиндустонии «BHEL» ва бо дастгирии молиявии Ҳиндустон, ки барои ин мақсад грант ба маблағи 17 млн доллар ҷудо намуд, корҳои васеи таҷдиду навсозии Неругоҳи барқи обии «Варзоб-1» анҷом дода шуданд. Иқтидори ҳар яке аз ду агрегат аз 3720 кВт то 4750 кВт зиёд карда шуда, иқтидори умумии неругоҳ нисбат ба иқтидори ибтидоии 7440 кВт ба 9500 кВт расонида шуд. Навсозӣ муҳлати фаъолияти гидроузелро боз 50 соли дигар зиёд кард.

Неругоҳҳои офтобӣ дар Ашт ва Ҷайҳун: қадами стратегии Тоҷикистон дар гузариш ба иқтисодиёти «сабз»

Бо афзоиши талабот ба манбаъҳои тозаи энергия ва зарурати коҳиш додани таъсири тағйирёбии иқлим, Ҷумҳурии Тоҷикистон сиёсати давлатии худро дар самти рушди энергияи барқароршаванда бо суръати бештар идома медиҳад. Дар ин замина, оғози сохтмони ду неругоҳи бузурги барқи офтобӣ дар ноҳияҳои Ашт ва Ҷайҳун яке аз муҳимтарин иқдомҳои кишвар дар самти диверсификатсияи манбаъҳои истеҳсоли неруи барқ ва таҳкими амнияти энергетикӣ ба ҳисоб меравад.

20-уми ноябри соли 2025 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба корҳои сохтмонии ин ду неругоҳи офтобӣ расман оғоз бахшиданд. Ин лоиҳаҳо ҳам аз лиҳози ҳаҷми сармоягузорӣ ва ҳам аз лиҳози аҳамияти стратегӣ аз ҷумлаи бузургтарин ташаббусҳои энергетикии кишвар мебошанд.

Иқтидори умумии неругоҳҳои барқи офтобии Ашт ва Ҷайҳун 500 мегаваттро ташкил дода, арзиши умумии онҳо 250 миллион доллари ИМА-ро ташкил медиҳад. Неругоҳҳои барқи офтобии Ашт ва Ҷайҳун дар масоҳати тақрибан 1500 гектар бунёд гардида, баъди пурра ба истифода дода шудан имконияти таъмини беш аз 230 ҳазор хоҷагиро бо неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза фароҳам меоранд.

Иқтидори миёнасолонаи истеҳсоли неруи барқ дар неругоҳҳои мазкур дар умум 870 млн кВт·соат мебошад. Ин иқтидор метавонад дар коҳиши фишор ба шабакаҳои мавҷудаи барқ ва беҳтар намудани дастрасии аҳолӣ ба неруи боэътимод нақши муҳим бозад. Мавриди зикри хос аст, ки ҳар ду иншоот аз ҷониби сармоягузори ватанӣ — Ҷамъияти дорои масъулияти маҳдуди «Аён Энерҷӣ» ва паймонкор — Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Тоҷикгидроэлектромонтаж» дар ҳамкорӣ бо ширкати чинӣ бунёд шуда истодааст.

Айни замон марҳилаи аввали неругоҳи барқи офтобии Ашт ба истифода дода шудааст ва неруи барқ истеҳсол мекунад. Тибқи нақша, то охири соли 2026 ҳар ду неругоҳ бо иқтидори пурраи тарҳрезишуда мавриди истифода қарор хоҳанд гирифт. Марҳила ба марҳила ба истифода додани чунин иншоот имкон медиҳад, ки истеҳсоли неруи барқ тадриҷан афзоиш ёфта, таҷрибаи истифода ва идоракунии технологияҳои нави офтобӣ дар кишвар такмил дода шавад.

Бунёди неругоҳҳои барқи офтобӣ яке аз унсурҳои асосии татбиқи сиёсати давлатии Тоҷикистон дар самти иқтисоди «сабз» ва рушди устувор мебошад. Афзоиши ҳиссаи энергияи офтобӣ ба коҳиш додани партоби газҳои гулхонаӣ ва иҷрои уҳдадориҳои байналмилалии кишвар дар соҳаи иқлим мусоидат мекунад. Ҳамзамон, диверсификатсияи манбаъҳои истеҳсоли неруи барқ вобастагии низоми энергетикиро аз тағйирёбии мавсимии захираҳои об коҳиш дода, устувории таъминоти барқро дар дарозмуддат тақвият мебахшад.

Ҳусейн Бадалов, муовини сардори раёсати сармоягузории Вазорати энергетика ва захираҳои об:
«Сохта ба истифода додани неругоҳҳои барқи офтобии Ашт ва Ҷайҳун ҷузъи муҳими барномаи дарозмуддати рушди энергетикаи кишвар ба шумор меравад. Тибқи ҳадафҳои миллӣ, то соли 2030 иқтидори истеҳсоли неруи барқ аз ҳисоби манбаъҳои барқароршавандаи энергия бояд ба на кам аз 2000 МВт расонида шавад. Айни замон омодасозии лоиҳаҳо бо иқтидори умумии на кам аз 1500 МВт оғоз гардидааст. Ин нишон медиҳад, ки Тоҷикистон рушди энергияи офтобӣ ва дигар манбаъҳои барқароршавандаро ҳамчун яке аз самтҳои калидии сиёсати энергетикии худ интихоб кардааст».

Дар шароите ки ҷаҳон ба сӯи истифодаи манбаъҳои тозаи энергия ҳаракат мекунад, Тоҷикистон низ бо такя ба иқтидори табиӣ ва сиёсати дурбинонаи давлатӣ мавқеи худро ҳамчун кишвари пешсаф дар рушди энергияи барқароршаванда дар минтақа тадриҷан таҳким мебахшад.

Нақши хатҳои интиқоли барқ дар ташаккули низоми ягонаи энергетикӣ

Рушди энергетика танҳо бо сохтмони неругоҳҳои нав маҳдуд намешавад. Бе шабакаҳои муосири интиқол ва тақсимоти неруи барқ истифодаи самараноки иқтидорҳои истеҳсолӣ ғайриимкон аст. Аз ин рӯ, дар даврони соҳибистиқлолӣ ба рушди инфрасохтори интиқоли неруи барқ низ таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардид.

ХИБ 500 кВ «Ҷануб–Шимол»: аз пайвастани ду минтақа то ташаккули низоми ягонаи энергетикӣ

Дар таърихи рушди энергетикаи Тоҷикистони соҳибистиқлол бунёди хатти интиқоли барқи 500 кВ «Ҷануб–Шимол» мавқеи меҳварӣ дорад. Зеро бо бунёди ин хати барқӣ низоми энергетикии ду минтақаи ним аср аз ҳам ҷудо пайваста гардида, низоми ягонаи энергетикӣ ташаккул ёфт. Хати интиқоли барқи 500 кВ «Ҷануб–Шимол» ба масофаи 263,82 километр бунёд гардида, дар доираи лоиҳа, инчунин, ду зеристгоҳи барқии 500 кВ — «Душанбе-500» ва «Суғд-500» сохта шуданд.

Арзиши умумии лоиҳа 281,3 миллион доллари ИМА-ро ташкил дода, сохтмони он соли 2006 оғоз гардид. Хатти интиқоли барқ 29-уми ноябри соли 2009 дар вазъияти тантанавӣ бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон расман мавриди истифода қарор гирифт.

Мақсади асосии лоиҳа пайваст намудани низоми энергетикии ҷануби кишвар бо шимол ва ташкили низоми ягонаи энергетикии ҷумҳурӣ буд. Ин лоиҳа, инчунин, заминаи пайвастани минбаъдаи қисмати шимолии низоми энергетикии Тоҷикистон ба низоми ягонаи энергетикии Осиёи Марказиро пешбинӣ менамояд. Дар сохтори лоиҳа ду зеристгоҳи муҳими 500 кВ — «Душанбе-500» ва «Суғд-500» ҷойгоҳи махсус доранд. Бунёди чунин зеристгоҳҳо имконият фароҳам овард, ки интиқоли неруи барқ бо шиддати баланд дар масири ҷануб–шимол ба низоми энергетикии ҷумҳурӣ ворид карда шавад.

Имрӯз, баъди гузашти солҳои зиёд аз мавриди истифода қарор гирифтани хатти 500 кВ «Ҷануб–Шимол», аҳамияти он дар низоми энергетикии кишвар боз ҳам равшантар ба назар мерасад. Сохтмони хати интиқоли барқи 500 кВ «Ҷануб–Шимол» танҳо як лоиҳаи бузурги энергетикӣ набуд. Ин, ҳамзамон, як лоиҳаи мураккаби муҳандисӣ дар шароити душвори кӯҳистон буд.

Мирзо Маҳмудзода, директори генералии ҶСК «Шабакаҳои интиқоли барқ»:
«Масири хати интиқоли барқи 500 кВ аз минтақаҳои дорои релефи мураккаб гузашта, барои бунёди он муҳандисону сохтмончиён бо мушкилоти зиёди табиӣ рӯ ба рӯ шуданд. Баландии кӯҳҳо, нишебию санглох будани қитъаҳо, шароити душвори роҳ ва дастрасии маҳдуд ба баъзе мавзеъҳо корҳои сохтмонию васлкуниро ба як имтиҳони воқеии касбӣ табдил дода буд».

Рақамҳои калидии ХИБ 500 кВ «Ҷануб–Шимол»:

  • 500 кВ — шиддати хатти интиқоли барқ;
  • 263,82 км — дарозии хатти «Ҷануб–Шимол»;
  • 281,3 млн доллари ИМА — арзиши лоиҳа;
  • 2 — зеристгоҳи барқии 500 кВ;
  • 2006 — оғози сохтмони лоиҳа;
  • 29-уми ноябри соли 2009 — санаи расмии мавриди истифода қарор гирифтани лоиҳа.

ХИБ «Тоҷикистон–Афғонистон» — роҳ ба бозори минтақавӣ

Дар даҳсолаҳои охир ҳамгироии энергетикӣ ба яке аз омилҳои калидии рушди иқтисодӣ, таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ ва таъмини амнияти энергетикӣ дар ҷаҳон табдил ёфтааст. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дорои захираҳои азими гидроэнергетикӣ ва иқтидори назарраси истеҳсоли неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза мебошад, бунёд ва рушди инфрасохтори муосири интиқоли неруи барқи фаромарзӣ аҳамияти стратегии хос дорад. Чунин инфрасохтор дар баробари васеъ намудани имкониятҳои содироти неруи барқ, инчунин мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун таъминкунандаи боэътимоди энергияи «сабз» боз ҳам таҳким мебахшад.

Дар ҳамин замина, хати интиқоли барқи 220-киловолтаи «Тоҷикистон – Афғонистон» яке аз муҳимтарин тарҳҳои энергетикии минтақа ба ҳисоб меравад. Ин лоиҳа барои пайвастани низомҳои энергетикии ду кишвар, густариши ҳамкориҳои иқтисодӣ ва рушди бозори минтақавии неруи барқ заминаи устувор гузошт.

Қисмати тоҷикистонии хат, ки 116 километр дарозӣ дорад, сохтмонаш моҳи феврали соли 2011 пурра ба анҷом расида, 27-уми октябри ҳамон сол расман мавриди истифода қарор гирифт. Бо ба истифода додани он, шабакаҳои энергетикии Тоҷикистон ва Афғонистон бори аввал тавассути инфрасохтори муосир ба ҳам пайвастанд ва имкони интиқоли мунтазами неруи барқ байни ду кишвар фароҳам омад.

Натиҷаҳои иқтисодии лоиҳа қобили таваҷҷуҳанд. То имрӯз тавассути ин хат зиёда аз 15 миллиард кВт·соат неруи барқ ба Афғонистон содир гардида, аз ин ҳисоб беш аз 505 миллион доллари ИМА даромади содиротӣ ба даст омадааст.

Наим Раҳимзода, сардори раёсати сармоягузории Вазорати энергетика ва захираҳои об:
«Ин нишондиҳандаҳо шаҳодати самаранокии иқтисодии лоиҳа мебошанд. Таҷрибаи муваффақи ин лоиҳа имрӯз ҳамчун заминаи боэътимод барои татбиқи ташаббусҳои бузурги минтақавӣ, аз ҷумла густариши шабакаҳои интиқоли неруи барқ байни кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ хизмат мекунад ва нақши Тоҷикистонро ҳамчун кишвари пешсаф дар содироти энергияи «сабз» боз ҳам тақвият мебахшад».

«CASA-1000»: пули нави энергетикӣ миёни Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ

Лоиҳаи минтақавии интиқоли неруи барқи «CASA-1000» яке аз бузургтарин ташаббусҳои энергетикии минтақавӣ мебошад, ки Тоҷикистон, Қирғизистон, Афғонистон ва Покистонро ба ҳам мепайвандад. Лоиҳаи «CASA-1000» марҳилаи сифатан нави ҳамкории энергетикиро миёни Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ оғоз намуда, иқтидори бузурги гидроэнергетикии Тоҷикистон ва Қирғизистонро ба омили муҳими рушди устувори иқтисодӣ ва пешрафти минтақа табдил медиҳад.

Оғози татбиқи лоиҳа 12-уми майи соли 2016 дар шаҳри Турсунзода бо иштироки роҳбарони давлатҳои иштирокчӣ сурат гирифт. То имрӯз корҳои сохтмонӣ дар Тоҷикистон, Қирғизистон ва Покистон пурра анҷом ёфтаанд. Дар Афғонистон татбиқи лоиҳа идома дорад. Анҷоми пурраи лоиҳа ва оғози истифодаи тиҷоратии он дар соли 2027 дар назар аст.

Дар доираи лоиҳа мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани хатти интиқоли барқи 500 кВ «Датка – Суғд-500» аҳамияти стратегии муҳим дорад, зеро он пайвастагии устувори низомҳои энергетикии кишварҳои Осиёи Марказиро таъмин намуда, эътимоднокии тамоми низоми минтақавии энергетикиро ба таври назаррас баланд мебардорад. Ба шарофати ин, Тоҷикистон аллакай имрӯз имконияти техникии воридот ва содироти неруи барқро бо Қазоқистон ва Қирғизистон ба даст овардааст, ки ин дурнамои ҳамкории энергетикиро дар минтақа ба таври назаррас густариш медиҳад.

Арзиши умумии инфрасохтори лоиҳаи «CASA-1000» зиёда аз 1,2 миллиард доллари ИМА-ро ташкил медиҳад. Аз ин маблағ тақрибан 343 миллион доллар ё қариб 28,5 фоиз ба Ҷумҳурии Тоҷикистон рост меояд.

Дар доираи лоиҳа бунёди иншооти зерин пешбинӣ шуда буданд:

  • сохтмони 1387 километр хатҳои интиқоли неруи барқ (598 км хатҳои ҷараёни тағйирёбанда ва 789 км хатҳои ҷараёни доимӣ);
  • бунёди ду зеристгоҳи пуриқтидори конверторӣ бо иқтидори 1300 МВт ҳар кадом;
  • интиқоли то 1300 МВт неруи барқ.

Ин лоиҳаи бузург манфиатҳои иқтисодии кишварҳоро ба ҳам оварда, ба рушди савдои неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза мусоидат менамояд ва шарикии стратегиро таҳким бахшида, имкониятҳои навро барои ҳамгироӣ, таъмини амнияти энергетикӣ ва шукуфоии дарозмуддати минтақа фароҳам месозад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шарофати иқтидори азими гидроэнергетикии худ, ки яке аз бузургтаринҳо дар ҷаҳон ба ҳисоб меравад, дар татбиқи лоиҳаи «CASA-1000» мавқеи марказӣ ва калидиро ишғол менамояд. Истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия ин лоиҳаро дар шароити гузариши ҷаҳонӣ ба иқтисодиёти «сабз» ва коҳиши партовҳои карбон дар соҳаи энергетика махсусан муҳим мегардонад.

Дар доираи татбиқи лоиҳа дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон як қатор иншооти бузурги инфрасохторӣ амалӣ карда шуданд:

  • ХИБ 500 кВ аз зеристгоҳи «Датка» то зеристгоҳи «Суғд-500» бо дарозии умумии тақрибан 480 километр;
  • ХИБ «Регар-500» – «Сангтӯда» бо дарозии 115 километр мавриди истифода қарор гирифт;
  • зеристгоҳи нодири конвертории «Сангтӯда», ки нахустин зеристгоҳи конверторӣ дар Осиёи Марказӣ ва бузургтарин дар қаламрави Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ба ҳисоб меравад.

Маҳз зеристгоҳи конвертории «Сангтӯда» ба муҳимтарин унсури технологии лоиҳа табдил ёфта, интиқоли неруи барқро тавассути ҷараёни доимӣ ба самти Осиёи Ҷанубӣ таъмин менамояд. Дар асл, Тоҷикистон ба пули энергетикӣ миёни ду минтақаи бузурги қора табдил меёбад. Тибқи нишондиҳандаҳои лоиҳа, инфрасохтори «CASA-1000» имкон медиҳад ҳамасола то 11 миллиард кВт·соат неруи барқ интиқол дода шавад. Ин нишондиҳанда пурра ба ҳадафҳои Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 дар самти содироти неруи барқ мутобиқ аст.

Манучеҳр Сафарзода, муовини вазири энергетика ва захираҳои об:
«Лоиҳаи «CASA-1000» яке аз бузургтарин лоиҳаҳои байналмилалии энергетикӣ дар фазои Авруосиё ба ҳисоб меравад. Ҳадафи асосии он таҳвили интиқоли неруи барқи изофавии аз ҷиҳати экологӣ тоза аз кишварҳои Осиёи Марказӣ — Тоҷикистон ва Қирғизистон ба давлатҳои Осиёи Ҷанубӣ, пеш аз ҳама, Афғонистон ва Покистон мебошад. Дар асл, «CASA-1000» нахустин долони устувори энергетикиро дар таърихи муосир миёни ду минтақаи бузург — Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ ташаккул медиҳад».

Азнавпайвастшавии Тоҷикистон ба Низоми ягонаи энергетикии Осиёи Марказӣ

Азнавпайвастшавии Тоҷикистон ба Низоми ягонаи энергетикии Осиёи Марказӣ (НЯЭ ОМ) яке аз иқдомҳои муҳиме ба ҳисоб меравад, ки ба таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ миёни давлатҳои Осиёи Марказӣ, баланд бардоштани эътимоднокии таъминоти барқ ва истифодаи самараноки иқтидори энергетикии кишварҳои минтақа равона гардидааст.

Дар доираи татбиқи ин раванд дар Тоҷикистон маҷмуи чорабиниҳои техникӣ ва инфрасохторӣ амалӣ карда шуданд, ки ба ҳамоҳангсозӣ ва синхронизатсияи низоми энергетикии кишвар бо НЯЭ ОМ равона шудаанд. Марҳилаи муҳими ин раванд моҳи июни соли 2024 бо пайваст гардидани қисми ҷанубу ғарбии низоми энергетикии Тоҷикистон ба низоми энергетикии минтақавӣ мебошад.

Дар айни замон корҳои пайваст намудани қисми шимолии кишвар ба НЯЭ ОМ идома доранд. Дар доираи ин самт сохтмони хатти интиқоли барқи 500 кВ аз Неругоҳи барқи ҳароратии «Сирдарёи Нав» (Ӯзбекистон) то зеристгоҳи «Суғд-500» (Тоҷикистон) амалӣ шуда истодааст. Татбиқи ин лоиҳа барои таҳкими минбаъдаи робитаҳои байнинизомии энергетикӣ ва баланд бардоштани устувории таъминоти барқ дар минтақаҳои шимолии кишвар аҳамияти муҳим дорад.

Энергетикаи рақамӣ: аз системаи АСКУЭ то шабакаҳои зеҳнии Smart Grid

Тасаввур кардани фаъолияти алоқаи мобилӣ, интернет, хизматрасониҳои давлатии рақамӣ, низоми бонкӣ, гардиши электронии ҳуҷҷатҳо, марказҳои иттилоотӣ ва объектҳои марбут ба зеҳни сунъӣ бидуни таъминоти устувор ва босифати неруи барқ ғайриимкон аст. Аз ин рӯ, рушди инфрасохтори энергетикӣ ҷузъи ҷудонашавандаи раванди рақамикунонии соҳаҳои иқтисодию иҷтимоии кишвар ба ҳисоб меравад.

Рақамикунонӣ дар соҳаи энергетика на ҳамчун самти алоҳидаи фаъолият, балки ҳамчун ҷузъи ҷудонашавандаи тамоми лоиҳаҳои сармоягузории дар ин соҳа татбиқшаванда баррасӣ мегардад. Ҳангоми тарҳрезӣ ва сохтмони иншооти нави энергетикӣ ба ҷорӣ намудани низомҳои муосири алоқа, идоракунии автоматикӣ, мониторинги фосилавӣ ва технологияҳои рақамии истифодаи инфрасохтори энергетикӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда мешавад.

Парвиз Яҳёзода, муовини вазири энергетика ва захираҳои об:
«Соҳаи энергетика аллакай имрӯз дар рушди инфрасохтори телекоммуникатсионии кишвар саҳми назаррас мегузорад. Дар канори хатҳои магистралии интиқоли неруи барқ зиёда аз ҳазор километр хатҳои алоқаи нахи оптикӣ сохта ва ба истифода дода шудаанд. Ин инфрасохтор на танҳо барои таъмини идоракунии боэътимоди иншооти энергетикӣ ва фаъолияти низомҳои муосири диспетчерӣ истифода мешавад, балки ба рушди низоми миллии алоқа ва густариши инфрасохтори рақамии кишвар низ мусоидат менамояд».

Дар айни замон дар кишвар низомҳои муосири иттилоотии идоракунӣ, низомҳои автоматиконидашудаи баҳисобгирии тиҷоратии неруи барқ (АСКУЭ), воситаҳои рақамии мониторинг ва назорати ҳолати иншооти энергетикӣ, инчунин қарорҳои технологӣ, ки ба таҳлили маълумоти калон асос ёфтаанд, ҷорӣ карда мешаванд.

Кам кардани талафоти неруи барқ

Коҳиш додани талафоти неруи барқ яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии энергетикӣ ба ҳисоб меравад, зеро ин тадбир самаранокии фаъолияти низоми энергетикиро баланд бардошта, ба таъмини боэътимоди истифодабарандагон бо неруи барқ ва истифодаи оқилонаи захираҳои энергетикӣ мусоидат мекунад.

Бо мақсади ноил гардидан ба ҳадафҳои Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030, аз ҷумла коҳиш додани талафоти неруи барқ то сатҳи 10 фоиз, бо ҷалби шарикони рушд ва сармоягузорони ватанӣ татбиқи як қатор лоиҳаҳои муҳими сармоягузорӣ амалӣ шуданд.

Яке аз чунин лоиҳаҳо ҷорӣ намудани ҳисоби яклухт ва беҳдошти шабакаҳои барқӣ мебошад, ки солҳои 2015–2024 бо дастгирии Бонки Осиёии Рушд ба харҷи 18,8 миллион доллари ИМА амалӣ гардид. Дар доираи он 3268 ҳисобкунак насб шуда, талафот дар шабакаҳои 500/220/110 кВ, тибқи натиҷаҳои нимсолаи якуми соли ҷорӣ, 3 фоизро ташкил дод, ки қариб баробар ба стандартҳои ҷаҳонӣ мебошад.

Лоиҳаи кам намудани талафоти неруи барқ дар шаҳри Хуҷанд солҳои 2012–2017 бо дастгирии Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд, Бонки Аврупоии Сармоягузорӣ ва Иттиҳоди Аврупо ба маблағи умумии 35,8 миллион доллари ИМА амалӣ шуд. Дар доираи он 80 128 ҳисобкунак насб гардид.

Дар ноҳияи Синои шаҳри Душанбе лоиҳа бо маблағгузории ширкати ватании «Авесто Гурӯҳ» (51 миллион доллари ИМА) амалӣ гардида, 143 ҳазор ҳисобкунак насб карда шуд. Дар шаҳрҳои Кӯлоб ва Бохтар низ бо дастгирии шарикони рушд лоиҳаи коҳиш додани талафоти неруи барқ бо маблағи умумии 35 миллион евро амалӣ гардид.

Айни замон татбиқи як қатор лоиҳаҳои нав идома дорад. Аз ҷумла, лоиҳаи кам намудани талафоти неруи барқ дар шаҳрҳои Душанбе, Панҷакент, Истаравшан, Исфара, Конибодом, Бӯстон ва ноҳияи Данғара бо маблағгузории Бонки Осиёии Рушд ва Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд амалӣ шуда истодааст. Дар доираи он насби 402 ҳазор ҳисобкунак пешбинӣ шуда, анҷоми лоиҳа соли 2027 дар назар аст.

Ҳамчунин, дар 17 шаҳру ноҳияи тобеи ҷумҳурӣ лоиҳаи кам намудани талафоти неруи барқ бо маблағгузории ширкати ватании «Авесто Гурӯҳ» ба маблағи 109,6 миллион доллари ИМА дар марҳилаи татбиқ қарор дошта, дар доираи лоиҳа 496 281 ҳисобкунак насб карда мешавад.

Дар баробари ин корҳо, дар самти татбиқи лоиҳаи кам намудани талафоти неруи барқ дар шаҳру ноҳияҳои Хатлон ва Суғд (9 шаҳру ноҳия — Гулистон, Левакант, Восеъ, Фархор, Кушониён, Мастчоҳ, Мир Саид Алии Ҳамадонӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Вахш) оғоз гардида, ба анҷом расонидани лоиҳа соли 2028 дар назар дошта шудааст. Дар доираи он насби 200 ҳазор ҳисобкунаки барқӣ пешбинӣ шудааст.

Натиҷаи ҷорӣ намудани низоми биллингӣ дар шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, Бохтар, Кӯлоб ва Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон боиси ба таври назаррас коҳиш ёфтани сатҳи талафоти неруи барқ гардид. Дар нимсолаи аввали соли 2026 ин нишондиҳанда аз 6 то 8 фоизро ташкил дод.

Марҳилаи минбаъдаи рушд идомаи ҳамгироии қарорҳои рақамӣ ва то соли 2030 таъсис додани низоми ягонаи мутамаркази ҷамъоварӣ, коркард ва таҳлили маълумоти баҳисобгирии неруи барқ, инчунин таҳияи ҳисобҳо ва ирсоли ҳисобномаҳо ба истеъмолкунандагон дар заминаи технологияҳои муосири АСКУЭ хоҳад буд. Татбиқи ин лоиҳа имкон медиҳад, ки шаффофияти ҳисоббаробаркуниҳо таъмин гардида, самаранокии идоракунии низоми энергетикӣ баланд бардошта шавад ва барои ҷорӣ намудани шабакаҳои зеҳнӣ ва хизматрасониҳои муосири рақамӣ заминаи мусоид фароҳам оварда шавад.

SCADA ва идоракунии рақамии диспетчерӣ

Дар солҳои охир дар соҳаи энергетика корҳои васеъмиқёс оид ба сохтмон ва бозсозии неругоҳҳои барқӣ, хатҳои интиқоли барқ ва зеристгоҳҳо, ҷорӣ намудани низомҳои муосири идоракунии диспетчерӣ ва автоматикунонии равандҳои технологӣ ба роҳ монда шудаанд.

Яке аз дастовардҳои муҳим таъсиси сатҳи болоии низоми SCADA/EMS дар Раёсати маркази диспетчерӣ ва 32 зеристгоҳ мебошад. Низоми муосири SCADA-и неругоҳӣ инчунин дар доираи бозсозии Неругоҳи барқи обии «Норак» ҷорӣ карда мешавад. Лоиҳа иваз намудани автоматикаи кӯҳнаи релегиро бо низомҳои рақамии идоракунӣ, муҳофизат ва мониторинг, таъсиси серверҳои эҳтиётӣ ва шабакаи нахи оптикӣ, инчунин навсозии низоми назорати сарбандро пешбинӣ менамояд.

Яке аз самтҳои ояндадори рушди соҳаи энергетика таъсиси шабакаҳои зеҳнии барқӣ (Smart Grid) мебошад. Ин шабакаҳо имкон медиҳанд, ки параметрҳои низоми энергетикӣ дар реҷаи вақти воқеӣ назорат карда шуда, талафоти технологӣ коҳиш дода, эътимоднокии таъминоти неруи барқ баланд бардошта шавад ва ҳамгироии самараноки манбаъҳои барқароршавандаи энергия таъмин гардад.

Рушди энергетика дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон

Дар даврони Иттиҳоди Шӯравӣ дар ҳудуди Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон зиёда аз 70 фоизи неруи барқ тавассути истгоҳҳои барқии дизелӣ истеҳсол ва ба истифодабарандагон таҳвил дода мешуд. Бо пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ ва қатъ ё худ маҳдуд гардидани воридоти маводи сӯзишворию равғанҳои молиданӣ (ки бо нархҳои паст аз хориҷи кишвар ворид мегардид), истгоҳҳои дизелӣ аз кор бозмонда, таъмини аҳолӣ ва корхонаҳои саноатии вилоят бо неруи барқ мушкил гардид. Дар натиҷа, тақрибан 87 фоизи аҳолии минтақа дар фасли сармо аз истифодаи барқ маҳрум гардида, беш аз 70 фоизи ҷангалзорҳои вилоят дар фасли сармо аз тарафи аҳолӣ ҳамчун сӯзишворӣ истифода бурда мешуд.

Бо мақсади баланд бардоштани сатҳу сифати барқтаъминкунӣ дар ҳудуди вилоят, дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ новобаста аз вазъи сиёсӣ Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи бунёди яке аз калонтарин неругоҳҳои вилоят — Неругоҳи барқи обии «Помир-1»-ро ба миён гузошт, ки он нахустин иқтидори истеҳсолии неруи барқ дар замони соҳибистиқлолӣ ба шумор меравад.

Дар ин минтақаи кӯҳистонӣ, ки шароити ҷуғрофӣ ва иқлимӣ барои сохтмони инфрасохтори энергетикӣ осон нест, тайи солҳои соҳибистиқлолӣ соҳаи энергетика ба марҳилаи нави рушд ворид гардид. Агар соли 1991 иқтидори истеҳсолии неруи барқ дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ҳамагӣ 10,4 МВт буд, пас имрӯз ин нишондиҳанда ба 73 МВт расидааст, ки нисбат ба аввали солҳои соҳибистиқлолӣ 7 баробар зиёд мебошад.

Дар натиҷаи тадбирҳои андешидашуда, айни замон ҳудуди вилоят пурра бо неруи барқ таъмин мебошад. Имрӯз дар вилоят 100 дарсад неруи барқ аз ҳисоби манбаъҳои барқароршавандаи энергия тавлид мешавад. Дар ин солҳо дар минтақа интиқоли неруи барқ бо шиддати 110 кВ ба роҳ монда шуда, дар маҷмуъ 7 зеристгоҳи барқии 110 кВ ва 227 километр хатҳои интиқоли барқи баландшиддати 110 кВ бунёд гардиданд. Ин иқдомҳо барои ташаккули низоми устувори энергетикӣ, беҳтар намудани таъминоти барқ ва фароҳам овардани замина барои рушди иқтисодию иҷтимоии шаҳру ноҳияҳои вилоят аҳамияти калидӣ доштанд.

ВМКБ: энергетика дар рақамҳо

  • 10,4 МВт — иқтидори истеҳсолии неруи барқ дар соли 1991;
  • 73 МВт — иқтидори истеҳсолии неруи барқ дар соли 2026;
  • 28 МВт — иқтидори НБО «Помир-1»;
  • 11 МВт — иқтидори НБО «Себзор»;
  • 1,5 МВт — иқтидори НБО «Тоҷикистон»;
  • 17,3 МВт — иқтидори умумии неругоҳҳои офтобӣ;
  • 227 км — дарозии хатҳои интиқоли барқи баландшиддати 110 кВ;
  • 7 адад — зеристгоҳи барқии 110 кВ;
  • 100% — истеҳсоли неруи барқ аз ҳисоби манбаъҳои барқароршавандаи энергия;
  • 1,8 млрд кВт·соат — ҳаҷми умумии истеҳсоли неруи барқ дар НБО-ҳои «Помир-1», «Себзор» ва «Тоҷикистон».

«Помир Энерҷӣ» — нур дар Боми Ҷаҳон

Бо мақсади бартараф намудани мушкилоти мавҷуда ва беҳтар намудани таъминоти барқ дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷдиди сохтори идоракунии низоми энергетикии вилоятро яке аз самтҳои муҳими рушди соҳа муайян намуд. Дар ҳамин замина, соли 2002 Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамкорӣ бо Бонки Умумиҷаҳонӣ, Ассотсиатсияи байналмилалии рушд, Бунёди Оғохон оид ба рушди иқтисодӣ ва Ҳукумати Швейтсария нахустин лоиҳаи шарикии давлат ва бахши хусусиро дар соҳаи энергетика роҳандозӣ кард. Барои татбиқи ин ташаббус Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Помир Энерҷӣ» таъсис дода шуд.

Бо оғози фаъолияти ҶСК «Помир Энерҷӣ» як қатор тадбирҳои муҳими инфрасохторӣ амалӣ гардиданд. Аз ҷумла, корҳои вобаста ба иншооти обтаъминкунии кӯли Яшилкӯл, сохтмони хати интиқоли барқи баландшиддати 35 кВ дар масири «НБО Помир-1 – Хоруғ» ва васеъсозии зеристгоҳи калони шаҳри Хоруғ — «Бизмич» ба роҳ монда шуданд. Амалӣ гардидани ин тадбирҳо барои бакорандозии пурраи НБО «Помир-1» шароити техникӣ муҳайё намуд.

Дар маҷмуъ, аз замони таъсисёбии ҶСК «Помир Энерҷӣ» то имрӯз бо дастгирии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар ҳамкорӣ бо шарикони рушд барои ҷалби сармоя ва рушди энергетикаи ВМКБ корҳои назаррас анҷом дода шудаанд, ки рақамҳои дар боло зикршуда далели ин гуфтаҳоянд. Фароҳам овардани заминаи мусоиди ҳуқуқӣ ва институтсионалӣ барои татбиқи лоиҳаҳои энергетикӣ, инчунин ҷалби маблағгузории шарикони рушд ба рушди инфрасохтори соҳа ва беҳтар гардидани дастрасии аҳолӣ ба неруи барқ мусоидат намуд. Қисми зиёди маблағҳои грантӣ барои рушди энергетикаи ВМКБ дар доираи ҳамкории Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо шарикони рушд ҷалб ва татбиқ гардидааст.

Дар натиҷаи ҳамкории самараноки давлат, шарикони рушд ва бахши хусусӣ, аз соли 2002 то имрӯз барои рушди соҳаи энергетика дар ВМКБ дар маҷмуъ 267,6 миллион доллари ИМА сармоягузорӣ шудааст. Таҷрибаи ҶСК «Помир Энерҷӣ» собит менамояд, ки ҳамоҳангии сиёсати давлатӣ, сармояи хусусӣ ва дастгирии шарикони рушд метавонад барои навсозии инфрасохтори энергетикӣ, баланд бардоштани эътимоднокии таъминоти барқ ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии аҳолӣ заминаи устувор фароҳам оварад.

Имрӯз ҶСК «Помир Энерҷӣ» танҳо як ширкати энергетикӣ нест. Он ба яке аз намунаҳои муҳими ҳамкории давлат, бахши хусусӣ ва шарикони рушд дар минтақа ба ҳисоб меравад. Ширкат дар ташаккули низоми муосир, боэътимод ва устувори энергетикии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон саҳми назаррас гузошта, ҳамзамон таҷрибаи муваффақи татбиқи тарифҳои баставӣ барои бахши маиширо ба хотири ҳифзи қишрҳои камбизоати аҳолӣ ва ҳавасмандгардонии истифодаи самараноки неруи барқ нишон медиҳад.

Амрихон Раимов, Директори генералии ҶСК «Помир Энерҷӣ»:
«Самтҳои афзалиятноки стратегии фаъолияти ҶСК «Помир Энерҷӣ» ҷалби сармоягузорӣ ҷиҳати навсозӣ ва рушди шабакаҳои барқии ВМКБ, азнавсозии техникии инфрасохтори энергетикӣ, тавсеаи истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия, баланд бардоштани самаранокии энергетикӣ ва сифати хизматрасониҳо, инчунин таҳкими мавқеи ширкат дар бозор тавассути ҷорӣ намудани навовариҳо ва рақамикунонӣ бо мақсади таъмини амнияти энергетикӣ ва рушди устувори минтақа ва дар маҷмуъ кишвар ба ҳисоб мераванд».

НБО «Помир-1»: оғози як марҳилаи муҳим

Имрӯз НБО «Помир-1» бо иқтидори умумии 28 МВт бузургтарин неругоҳи барқи обии ВМКБ ба ҳисоб меравад. Навбати аввали неругоҳ 18-уми марти соли 1994 (иқтидор 14 МВт) ва навбати дуюм 1-уми ноябри соли 2005 (иқтидор 14 МВт) бо иштироки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мавриди истифодабарӣ қарор дода шуд. Неругоҳ дар тӯли солҳои фаъолият яке аз такягоҳҳои асосии таъминоти энергетикии минтақа ба ҳисоб рафта, дар рушди инфрасохтори иҷтимоиву иқтисодии ВМКБ нақши муассир дорад. Аз соли баистифодадиҳӣ то имрӯз неругоҳ 1,8 млрд кВт·соат неруи барқ истеҳсол намудааст.

Неругоҳе дар баландии 3600 метр

Энергетикаи ВМКБ танҳо бо неругоҳҳои бузург маҳдуд намешавад. Дар минтақаи баландкӯҳи Мурғоб низ истифодаи имкониятҳои табиӣ барои истеҳсоли неруи барқ роҳандозӣ гардид. 13-уми сентябри соли 2018 НБО-и хурди «Тоҷикистон» бо иқтидори 1,5 МВт мавриди истифода қарор гирифт. Неругоҳ дар баландии тақрибан 3600 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир буда, аз баландтарин неругоҳҳои барқи обии ҷаҳон маҳсуб мешавад.

Дар тарҳи ин иншоот ба масъалаҳои ҳифзи муҳити зист низ таваҷҷуҳ зоҳир шудааст. Аз ҷумла, мавҷудияти иншооти махсуси моҳигузар дар сарбанд барои нигоҳдории муҳити зист мусоидат мекунад. Ҷойгиршавии иншоот дар минтақаи баландкӯҳ аз ҷиҳати муҳандисӣ ва истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ҷолиби диққат буда, неругоҳ аз замони ба истифода доданаш то имрӯз 30 миллион кВт·соат неруи барқ истеҳсол кардааст.

НБО «Себзор»: неругоҳи нав, марҳилаи нав

Дар таърихи энергетикаи муосири ВМКБ санаи 26-уми июни соли 2025 мавқеи махсус дорад. Дар ин рӯз дар ноҳияи Роштқалъа НБО «Себзор» бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба истифода дода шуд. Бо ба кор даромадани НБО «Себзор» иқтидори энергетикии минтақа боз ҳам тақвият ёфт. Неругоҳ аз се агрегат иборат буда, иқтидори умумии он 11 МВт мебошад. Технологияи насбшуда имкон медиҳад, ки дар як сол беш аз 77,6 миллион кВт·соат неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза истеҳсол карда шавад.

Аммо аҳамияти НБО «Себзор» танҳо дар ҳаҷми истеҳсоли неруи барқ нест. Ба истифода додани ин неругоҳ истеҳсоли неруи барқро дар ВМКБ тақрибан 25 фоиз афзоиш дода, эътимоднокии таъминоти барқро беҳтар намуд. Айни замон НБО «Себзор» фаъолияти босамар дошта, беш аз 47 миллион кВт·соат неруи барқ истеҳсол намудааст.

Лоиҳаи НБО «Себзор» соли 2023 ба дастоварди хоса ноил гардид: он нахустин иншоот дар ҷаҳон шуд, ки шаҳодатномаи «тиллоӣ»-и Стандарти устувории гидроэнергетикӣ (Hydropower Sustainability Standard)-ро соҳиб гашт. Ин ҷоиза шаҳодати равшани мутобиқати лоиҳа бо беҳтарин таҷрибаҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи экологӣ, иҷтимоӣ ва идоракунии корпоративӣ (ESG) мебошад.

Рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия дар ВМКБ

Имрӯз дар Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон неругоҳҳои барқи офтобӣ ба асоси рушди устувори минтақа табдил ёфта, сифати зиндагиро беҳтар ва самти нави рушди иқтисодиро ташаккул додааст. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ бори аввал дар ҳудуди ВМКБ бунёди неругоҳҳои барқи офтобӣ оғоз гардид. Бунёди неругоҳҳои барқи офтобӣ дар вилоят аз соли 2020 шуруъ шуд.

Айни замон дар ҳудуди вилоят 31 неругоҳи хурди офтобӣ бо иқтидори умумии 17,3 МВт ба истифода дода шудаанд. Неругоҳҳои офтобии вилоят то имрӯз беш аз 7 миллион кВт·соат неруи барқ истеҳсол намудаанд. Яке аз намунаҳои назарраси ин самт неругоҳи офтобӣ дар деҳаи Рожи ноҳияи Шуғнон мебошад. Иқтидори неругоҳ 3 МВт буда, дорои системаи нигаҳдории энергия (бо иқтидори 0,5 МВт) мебошад. Ин гуна лоиҳаҳо имконият медиҳанд, ки иқтидори офтобии минтақа самаранок истифода шаванд.

Маврид ба зикр аст, ки дар ноҳияи баландкӯҳи Мурғоб аввалин неругоҳи бодии кишвар бо иқтидори 200 кВт мавриди истифода қарор гирифтааст. Дар шароити кӯҳистонӣ чунин лоиҳаҳо аҳамияти махсус доранд. Онҳо нишон медиҳанд, ки имкониятҳои энергетикии Тоҷикистон танҳо бо захираҳои обӣ маҳдуд нестанд. Гидроэнергетика, офтоб ва шамол метавонанд дар маҷмуъ заминаи рушди низоми муосир, устувор ва экологии тозаи энергетикиро фароҳам оваранд.

Барномаҳои соҳавӣ

Дар даврони соҳибистиқлолӣ рушди энергетикаи Тоҷикистон дар асоси барномаҳо, консепсияҳо ва нақшаҳои давлатии соҳавӣ ба роҳ монда шуд. Ин ҳуҷҷатҳо самтҳои асосии сиёсати давлатӣ, афзалиятҳои рушди соҳа ва вазифаҳои марҳилаҳои гуногуни энергетикаро муайян намуда, барои татбиқи лоиҳаҳои муҳими энергетикӣ заминаи зарурӣ фароҳам оварданд.

Дар солҳои гуногун вобаста ба талаботи иқтисоди миллӣ ва имкониятҳои энергетикии кишвар як қатор ҳуҷҷатҳои муҳим қабул ва татбиқ гардиданд. Аз ҷумла:

  • Барномаи стратегияи рушди ислоҳот дар бахши энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон;
  • Консепсияи рушди соҳаҳои комплекси сӯзишворию энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давраи солҳои 2003–2015;
  • Барномаи комплексии мақсадноки истифодаи васеи манбаъҳои барқароршавандаи энергия, амсоли энергияи дарёҳои хурд, офтоб, шамол, биомасса, энергияи зеризаминӣ барои солҳои 2007–2015;
  • Барномаи дарозмуддати бунёди силсилаи неругоҳҳои хурди барқи обӣ барои солҳои 2009–2020;
  • Барномаи стандартикунонӣ дар соҳаи энергетика ва самаранокии энергия барои солҳои 2010–2012;
  • Нақшаи чорабиниҳо оид ба амалисозии лоиҳаҳои афзалиятнок дар соҳаи энергетикаи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2010–2015;
  • Барномаи истифодаи самараноки захираҳои обии энергетикӣ ва сарфаҷӯии неруи барқ барои солҳои 2012–2016;
  • Нақшаи чорабиниҳо оид ба амалӣ намудани лоиҳаҳои афзалиятнок дар соҳаи энергетикаи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2015–2020;
  • Барномаи аз худ намудани манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва сохтмони неругоҳҳои хурди барқи обӣ барои солҳои 2016–2020.

Феълан, дар соҳа ду барнома: Барномаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия барои солҳои 2023–2027 ва Барномаи рушди соҳаи энергетикаи барқӣ барои солҳои 2026–2030 дар марҳилаи татбиқ қарор доранд, ки идомаи мантиқии ҳуҷҷатҳои болозикр мебошанд.

Манучеҳр Холмуродзода, сардори раёсати иқтисод ва дурнамои Вазорати энергетика ва захираҳои об:
«Таҳлили ҳуҷҷатҳои қабулшуда нишон медиҳад, ки сиёсати давлатӣ дар соҳаи энергетикаи Тоҷикистон марҳила ба марҳила такмил ёфтааст. Агар дар марҳилаҳои аввал таваҷҷуҳи асосӣ ба рушди неругоҳҳои хурди барқи обӣ, истифодаи захираҳои мавҷуда, сарфаҷӯии неруи барқ ва коҳиш додани талафоти энергия равона шуда бошад, дар марҳилаҳои баъдӣ доираи вазифаҳо васеъ гардид».

Имрӯз дар баробари афзоиши иқтидорҳои истеҳсолӣ, масъалаҳои рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир, баланд бардоштани самаранокии энергетикӣ, навсозии шабакаҳои интиқолу тақсимоти неруи барқ ва таҳкими эътимоднокии низоми энергетикӣ аҳамияти бештар пайдо кардаанд. Аз ин рӯ, Барномаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия барои солҳои 2023–2027 ва Барномаи рушди соҳаи энергетикаи барқӣ барои солҳои 2026–2030 метавонанд ҳамчун марҳилаи нави сиёсати энергетикии кишвар арзёбӣ гарданд. Агар ҳуҷҷатҳои қаблӣ заминаи рушди соҳа ва ҳалли масъалаҳои алоҳидаи энергетикиро фароҳам оварда бошанд, барномаҳои нав ба рушди ҳамгиро ва дарозмуддати низоми энергетикӣ нигаронида шудаанд.

Рушди қонунгузории соҳаи энергетика дар даврони соҳибистиқлолӣ

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ташаккул ва рушди низоми мустақили ҳуқуқии кишвар заминаи мусоид фароҳам овард. Дар баробари дигар соҳаҳо, энергетика ҳамчун яке аз самтҳои стратегии рушди иқтисодию иҷтимоии мамлакат ба низоми мукаммали ҳуқуқӣ ва идоракунии давлатӣ ниёз дошт.

Дар давоми 35 соли соҳибистиқлолӣ заминаҳои ҳуқуқии соҳаи энергетика марҳила ба марҳила ташаккул ёфта, муносибатҳои вобаста ба истеҳсол, интиқол, тақсимот ва истифодаи энергия, таъмини амнияти энергетикӣ, ҷалби сармоягузорӣ, сарфаҷӯӣ ва самаранокии энергия, истифодаи манбаъҳои барқароршаванда, танзими тарифҳо ва ҳифзи манфиатҳои истеъмолкунандагон бо санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба танзим дароварда шуданд.

Яке аз қадамҳои муҳими марҳилаи мазкур қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи энергетика» аз 29 ноябри соли 2000, №33 гардид. Қонун принсипҳои асосии ташкилию ҳуқуқӣ ва тарзу усулҳои танзими фаъолияти хоҷагиро дар соҳаи энергетика муайян намуда, заминаи ҳуқуқии сиёсати давлатии энергетикиро ба вуҷуд овард. Бо гузашти вақт ва дар заминаи тағйирёбии муносибатҳои иқтисодӣ, рушди технологияҳо ва ба миён омадани вазифаҳои нави стратегӣ қонунгузории соҳавӣ низ пайваста такмил дода шуд. Ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи энергетика» солҳои 2005, 2007, 2009, 2011, 2013 ва 2022 тағйиру иловаҳо ворид гардиданд. Ин раванд нишон медиҳад, ки қонунгузории энергетикӣ ҳамчун низоми фаъол ва пайваста рушдкунанда, ҳамқадами дигаргуниҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва технологии кишвар мебошад.

Бо рушди иқтисоди миллӣ ва афзоиши талабот ба неруи барқ масъалаи истифодаи оқилона ва самараноки захираҳои энергетикӣ аҳамияти бештар пайдо кард. Дар ҳамин замина, соли 2002 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сарфаҷӯии энергия» қабул гардид. Бо мақсади такмили минбаъдаи заминаи ҳуқуқӣ ва мутобиқ намудани он ба талаботи нави рушди соҳа, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сарфаҷӯӣ ва самаранокии энергия» аз 19 сентябри соли 2013, №1018 қабул шуда, қонуни қаблӣ аз эътибор соқит гардид. Қонуни мазкур муносибатҳои ҷамъиятиро дар самти сарфаҷӯӣ ва самаранокии энергия ба танзим дароварда, истифодаи оқилона ва самараноки захираҳо ва маҳсулоти сӯзишворию энергетикиро ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ муайян намуд.

Бо дарназардошти имкониятҳои бузурги гидроэнергетикии Тоҷикистон ва зарурати рушди манбаъҳои нави энергия, дар низоми қонунгузории кишвар самти истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия низ ҷойгоҳи махсус пайдо намуд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия» аз 12 январи соли 2010, №587 муносибатҳои ҳуқуқии байни мақомоти давлатӣ, шахсони воқеӣ ва ҳуқуқиро дар самти истифодаи самаранок ва афзалиятноки манбаъҳои барқароршавандаи энергия танзим мекунад. Қонун манбаъҳои барқароршавандаи энергия, аз ҷумла энергияи офтоб, бод, ҷараёни об ва обанборҳо, обҳои гарми зеризаминӣ ва биомассаро муайян намуда, асосҳои ташкилӣ, ҳуқуқӣ ва иқтисодии рушди ин самтро муқаррар кардааст.

Ин иқдом аз нигоҳи ҳуқуқӣ барои рушди энергетикаи «сабз» ва диверсификатсияи манбаъҳои истеҳсоли энергия заминаи муҳим гузошт. Дар заминаи қонуни мазкур қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Қоидаҳои воридшавии энергияи аз манбаъҳои барқароршавандаи энергия истеҳсолшуда ба системаи энергетикӣ ва фурӯши он ба истифодабарандагон» (1 июли соли 2026, №449) қабул гардид, ки тартиби пайваст кардани таҷҳизоти манбаъҳои барқароршавандаи энергия ба шабакаҳои барқӣ, шартҳои истифодабарии он, баҳисобгирӣ ва пардохти энергияи барқи истеҳсолшуда, талабот ва қоидаҳои рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергияро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян намуда, ҳамчунин шартҳои ба истифодадиҳӣ ва муносибати байни истеҳсолкунандагони энергия аз манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва ташкилотҳои таъминкунандаи энергияи барқ ва механизмҳои баҳисобгирию пардохти энергияи барқи истеҳсолшударо танзим менамояд. Мақсад аз таҳияи қарори мазкур танзим намудани васлу насби панелҳои офтобӣ аз ҷониби аҳолии кишвар ва корхонаҳо ба ҳисоб рафта, ҳангоми истеҳсоли энергияи барқи зиёдатӣ пайваст гардидан ба низоми шабакаҳои барқӣ ва фурӯхтани ин барқи зиёдатӣ ба ташкилоти таъминкунандаи энергияи барқ мебошад.

Дар баробари рушди иқтидорҳои энергетикӣ, масъалаи такмили механизмҳои танзими давлатӣ ва иқтисодии соҳа низ аҳамияти бештар пайдо кард. Қонунгузории энергетикӣ муносибатҳои вобаста ба нарх ва тарифҳои маҳсулот ва хизматрасониҳои энергетикиро муайян намуда, барои танзими давлатии тарифҳо заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард. Тибқи меъёрҳои амалкунандаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи энергетика», нархҳо ва тарифҳои неруи барқ ва гармӣ бо тартиби муқаррарнамудаи қонунгузорӣ тасдиқ карда мешаванд. Бо мақсади такмили низоми тарифӣ, Консепсияи танзими тариф дар соҳаи энергетикаи барқии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 майи соли 2017, №259 қабул гардид. Ҳуҷҷат ҳадафҳо, афзалиятҳо ва самтҳои асосии ислоҳоти тарифиро дар соҳаи энергетикаи барқӣ муайян мекунад.

Дар заминаи ислоҳоти сохторӣ барои ба танзим даровардани фаъолияти ширкатҳои мазкур ва муносибатҳои байни субъектҳои бозори энергетикӣ як қатор санадҳои меъёрии ҳуқуқии зерқонунӣ қабул ва такмил дода шуданд. Дар марҳилаи кунунии ислоҳоти қонунгузорӣ яке аз иқдомҳои муҳим таҳияи Кодекси энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Лоиҳаи Кодекс қонунгузории парокандаи соҳаро дар як санади мукаммал муттаҳид намуда, муносибатҳои вобаста ба истеҳсол, интиқол, тақсимот, таъминот ва истифодаи неруи барқ, гази табиӣ, гармӣ, манбаъҳои барқароршавандаи энергия, самаранокии энергетикӣ, захиракунии энергия, гидрогени сабз, танзими давлатӣ, фаъолияти танзимгари мустақил ва фаъолияти субъектҳои бозори энергетикиро бо тартиби ягона ба танзим медарорад.

Хусрав Рамазонзода, сардори раёсати ҳуқуқи Вазорати энергетика ва захираҳои об:
«Қабули Кодекси энергетикӣ барои ташкили бозори муосири энергетика, таъмини рақобати солим, ҷалби сармоягузории хусусӣ, ҳифзи ҳуқуқи истеъмолкунандагон ва таҳкими амнияти энергетикии кишвар заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам хоҳад овард».

Дар солҳои соҳибистиқлолӣ қонунгузории энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти таҷрибаи пешқадами байналмилалӣ ва тавсияҳои ташкилотҳои молиявию байналмилалӣ мунтазам такмил дода шуд. Ин раванд ба мутобиқ намудани қонунгузорӣ ба талаботи иқтисоди бозорӣ, баланд бардоштани рақобатпазирии соҳа, ҷалби сармоягузорӣ ва рушди бахши хусусӣ мусоидат намуд. Зеро маҳз такмили пайвастаи заминаҳои ҳуқуқӣ метавонад барои рушди минбаъдаи энергетика, таҳкими амнияти энергетикӣ ва расидан ба ҳадафҳои стратегии мамлакат заминаи устувор гузорад.

Ҳамкории байналмилалӣ: неруи шарикӣ

Соҳибистиқлолӣ барои Тоҷикистон марҳилаи нави рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи энергетикаро оғоз бахшид. Дар ин замина, кишвар бо истифода аз имкониятҳои шарикии байналмилалӣ ҷиҳати ҷалби сармоя, ворид намудани технологияҳои муосир, татбиқи стандартҳои байналмилалӣ ва роҳандозии лоиҳаҳои бузурги муштараки энергетикӣ қадамҳои устувор гузошт. Дар ин раванд Бонки Умумиҷаҳонӣ ва Ассотсиатсияи байналмилалии рушд, Бонки осиёии рушд, Корпоратсияи байналмилалии молиявӣ, Бонки аврупоии таҷдид ва рушд, инчунин шарикони дуҷонибаи Тоҷикистон саҳми назаррас доранд.

Яке аз намунаҳои аввалини шарикии давлат ва бахши хусусӣ таъсиси ширкати «Помир Энерҷӣ» дар соли 2002 мебошад. Лоиҳаи мазкур аз ҷониби Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамкорӣ бо Корпоратсияи байналмилалии молиявӣ, Ассотсиатсияи байналмилалии рушд ва Бунёди Оғохон оид ба рушди иқтисодӣ, бо дастгирии Ҳукумати Швейтсария амалӣ гардида, ба навсозии инфрасохтори энергетикии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ва ба таври назаррас васеъ намудани дастрасии аҳолӣ ба неруи барқ мусоидат намуд.

Ҳамкории дуҷониба бо Федератсияи Россия низ нақши муҳим бозид, ки дар доираи он Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-1» сохта шуд. Шарикӣ бо Ҷумҳурии Исломии Эрон барои татбиқи лоиҳаи Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-2» замина фароҳам овард.

Марҳилаи нави ҳамкории минтақавӣ дар соҳаи энергетика татбиқи лоиҳаи муштараки Тоҷикистон ва Ӯзбекистон оид ба сохтмони ду неругоҳи барқи обӣ дар дарёи Зарафшон гардид. Омӯзиш ва коркарди лоиҳаи мазкур дар Изҳороти муштараки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон, ки 17-уми августи соли 2018 ба имзо расида буд, пешбинӣ гардид. 10 июни соли 2021 ҳукуматҳои Тоҷикистон ва Ӯзбекистон Созишнома оид ба таъсиси ҷамъияти саҳомии кушодаи муштарак, таҳияи асосноккунии техникӣ-иқтисодӣ, сохтмон ва истифодаи ду неругоҳи барқи обӣ дар ҳавзаи дарёи Зарафшонро ба имзо расониданд. Бо мақсади татбиқи лоиҳа ҶСК «ТАУЗ Гидро» таъсис дода шуд.

2-юми июни соли 2022 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон муҳтарам Шавкат Мирзиёев ба татбиқи лоиҳаи бунёди ду неругоҳи барқи обӣ дар ҳавзаи дарёи Зарафшон — «Ёвон» (100 МВт) ва «Айнӣ» (220 МВт) оғози расмӣ бахшиданд. Бо мақсади суръат бахшидан ба татбиқи лоиҳаи сохтмон ва истифодаи ду неругоҳи барқи обӣ дар ҳавзаи дарёи Зарафшон, аз ҷумла бо дарназардошти ҷалби сармояи хориҷӣ, дар айни замон як қатор корҳо дар самти омода намудани асосноккунии техникӣ-иқтисодӣ ва арзёбии таъсири лоиҳа ба муҳити зист анҷом дода шудаанд.

Абдувакил Расулов, директори генералии ҶСК «ТАУЗ Гидро»:
«Сохтмони ду неругоҳи барқи обӣ дар Зарафшон нахустин лоиҳаи бузурги ҳамкории дуҷонибаи энергетикии Тоҷикистон ва Ӯзбекистон хоҳад буд. Иқтидорҳои нави тавлиди неруи барқ имкон медиҳанд, ки истеҳсоли неруи барқ аз манбаъҳои барқароршаванда афзоиш ёфта, таъмини сарбориҳои авҷи талабот дар низоми ягонаи энергетикӣ дастгирӣ гардад, истеъмоли сӯзишворӣ дар неругоҳҳои барқи ҳароратӣ ва партовҳои вобаста ба он ба атмосфера коҳиш дода шавад. Лоиҳа, ҳамчунин, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва имкони интиқоли неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза ба минтақаҳои гуногуни Тоҷикистон ва Ӯзбекистонро дар асоси баробарӣ пешбинӣ менамояд».

Бо дастгирии Бонки осиёии рушд лоиҳаҳои таҷдиди Неругоҳи барқи обии «Сарбанд», рушди шабакаҳои интиқоли барқ ва татбиқи низоми SCADA/EMS дар Раёсати маркази диспетчерӣ ва 32 зеристгоҳ амалӣ карда шуданд. Таҷдиди Неругоҳи барқи обии «Норак» бо иштироки Бонки Умумиҷаҳонӣ, Ассотсиатсияи байналмилалии рушд, Бонки осиёии сармоягузории инфрасохторӣ ва Бонки рушди Авруосиё амалӣ мегардад.

Намунаи бузурги шарикии ба масъалаҳои иқлим нигаронидашуда навсозии Неругоҳи барқи обии «Қайроққум» мебошад. Маблағгузории лоиҳа аз ҷониби Бонки аврупоии таҷдид ва рушд бо иштироки Бонки сармоягузории Аврупо, Фонди иқлими сабз, Фондҳои сармоягузории иқлимӣ, инчунин Австрия ва Британияи Кабир таъмин гардид.

Лоиҳаи «CASA-1000», ки бо дастгирии Бонки Умумиҷаҳонӣ, Бонки исломии рушд, Бонки сармоягузории Аврупо, Бонки аврупоии таҷдид ва рушд, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Британияи Кабир амалӣ мегардад, барои ташкили заминаи инфрасохторӣ ҷиҳати интиқоли неруи барқи аз манбаъҳои барқароршаванда истеҳсолшуда аз Осиёи Марказӣ ба Осиёи Ҷанубӣ равона шудааст.

Бонки аврупоии таҷдид ва рушд ва Иттиҳоди Аврупо лоиҳаи бисёрмарҳилавиро дар Тоҷикистон маблағгузорӣ менамоянд, ки ба насби ҳисобкунакҳои интеллектуалии барқ, автоматикунонии низоми ҳисоббаробаркунӣ ва навсозии шабакаҳои фарсудаи тақсимоти барқ дар вилоятҳои Суғд ва Хатлон равона шудааст. Татбиқи лоиҳа ба коҳиш додани талафоти назарраси тиҷоратӣ ва техникии неруи барқ мусоидат хоҳад кард.

Дар солҳои охир доираи шарикии байналмилалӣ беш аз пеш масъалаҳои ислоҳоти институтсионалӣ, рақамикунонӣ, самаранокии энергетикӣ ва рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергияро фаро мегирад. Иттиҳоди Аврупо дар таҳияи Кодекси энергетикӣ, такмили танзими соҳавӣ ва сиёсати тарифӣ, ташаккули бозори муосири энергетикӣ, баланд бардоштани самаранокии ташкилӣ, техникӣ ва иқтисодии ширкатҳои энергетикӣ, инчунин таъмини шаффофияти соҳа ва таҳкими иқтидори ниҳодҳои давлатӣ мусоидат менамояд. Бонки Умумиҷаҳонӣ, Бонки осиёии рушд, KfW, Швейтсария, Иттиҳоди Аврупо ва дигар шарикони рушд дар самти таъмини барқи ноҳияҳои дурдаст, рушди гидроэнергетикаи хурд, тавлиди неруи барқ аз ҳисоби энергияи офтоб ва шамол, ташкили низомҳои захиракунии энергия ва ҷорӣ намудани низоми рақамии баҳисобгирии неруи барқ саҳм мегузоранд.

Ислоҳот ва дурнамо

Маврид ба зикр аст, ки айни замон соҳаи энергетикаи кишвар марҳилаи куллии ислоҳотро аз сар мегузаронад. Яке аз марҳилаҳои муҳими ислоҳот соли 2019 ба амал омада, ШСХК «Барқи Тоҷик» ба се ҷамъияти мустақил — ҶСК «Барқи Тоҷик», ҶСК «Шабакаҳои интиқоли барқ» ва ҶСК «Шабакаҳои тақсимоти барқ» ҷудо гардида, аз 1-уми январи соли 2021 ширкатҳои мазкур ба фаъолияти мустақилонаи худ шуруъ намуданд. Ин тағйирот ба такмили сохтори идоракунӣ, ҷудо намудани самтҳои истеҳсол, интиқол ва тақсимоти неруи барқ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои баланд бардоштани самаранокии фаъолияти субъектҳои соҳа равона гардид. Дар доираи ислоҳоти сохторӣ як қатор санадҳои зерқонунӣ ва меъёрии ҳуқуқии танзимкунандаи фаъолияти ширкатҳои мазкур ва муносибатҳои байни иштирокчиёни бозори энергетикӣ қабул ва такмил дода шуданд.

Имрӯз энергетикаи Тоҷикистон ба марҳилаи нави рушди худ ворид гардидааст. Агар дар солҳои аввали соҳибистиқлолии давлатӣ вазифаи асосӣ барқарор намудани иқтидорҳои мавҷуда ва бартараф кардани норасоии неруи барқ ба ҳисоб мерафт, ҳоло дар назди соҳа ҳадафҳои хеле васеътар ва фарогиртар гузошта шудаанд.

Таъмини истиқлоли комили энергетикӣ, афзоиши иқтидори истеҳсолӣ, диверсификатсияи манбаъҳои энергия, рушди энергетикаи офтобӣ ва бодӣ, кам намудани талафот, рақамикунонии соҳа ва ворид шудан ба бозори минтақавии неруи барқ аз самтҳои асосии марҳилаи нави рушди энергетика ба ҳисоб мераванд. Дар ин раванд консепсияи иқтисоди «сабз» аҳамияти махсус пайдо мекунад. Тоҷикистон дорои яке аз системаҳои энергетикии аз ҷиҳати экологӣ тозаи ҷаҳон мебошад, зеро неруи барқ, асосан, аз ҳисоби захираҳои обӣ истеҳсол мешавад. Ҳамзамон, рушди неругоҳҳои офтобӣ ва бодӣ метавонад сохтори энергетикиро боз ҳам гуногунтар гардонад.

То соли 2030 ба 2000 МВт расонидани иқтидори истеҳсоли неруи барқ аз ҳисоби манбаъҳои барқароршавандаи энергия яке аз ҳадафҳои муҳими рушди соҳа мебошад. Дар баробари сохтмони неругоҳҳои офтобӣ ва рушди манбаъҳои нави барқароршавандаи энергия, корҳои таҳқиқотӣ ва омодасозии асосноккунии техникӣ-иқтисодии як қатор неругоҳҳои нави барқи обӣ низ идома доранд. Аз ҷумла, вобаста ба татбиқи лоиҳаҳои НБО-ҳои «Хуталон», «Айнӣ», «Ёвон», «Санобод», «Нуробод-1», «Нуробод-2», «Фондарё» ва «Чарсем» корҳои муайян идома доранд. Ҳамзамон, ба истифода додани агрегати сеюми Неругоҳи барқи обии «Роғун», идомаи навсозии неругоҳҳои барқи амалкунанда, рушди энергетикаи офтобӣ ва бодӣ, татбиқи лоиҳаҳои минтақавии интиқоли неруи барқ, коҳиш додани талафот ва рақамикунонии соҳа аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимтарини солҳои наздик ба ҳисоб мераванд.

Маҳмуд Мирзоён

Дастовардҳои муҳими соҳаи энергетика дар даврони соҳибистиқлолӣ (аз рӯи минтақаҳо)

Вилояти Суғд

  • 78 МВт иқтидорҳои нави истеҳсолӣ:
    • Таҷдиди пурраи НБО «Қайроққум»;
    • Сохтмони неругоҳи офтобии «Ашт» (марҳилаи якум — 30 МВт).
  • Зеристгоҳҳо ва инфрасохтори интиқоли барқ:
    • Дастгоҳи тақсимкунандаи пӯшидаи элегазии 220 кВ дар НБО «Қайроққум»;
    • Зеристгоҳи 500 кВ «Суғд-500»;
    • Зеристгоҳҳои 220 кВ «Айнӣ» ва «Шаҳристон».
  • Зиёда аз 820 км хатҳои баландшиддати барқ (ХИБ):
    • ХИБ 500 кВ «Ҷануб – Шимол» — 263,8 км;
    • ХИБ 500 кВ дар доираи лоиҳаи «CASA-1000» — 244 км;
    • ХИБ 220 кВ «Хуҷанд – Айнӣ» — 83,2 км;
    • ХИБ 220 кВ «Қайроққум – Ашт» — 74 км;
    • ХИБ 220 кВ «Қайроққум – Суғд» — 63,3 км;
    • ХИБ 220 кВ «Айнӣ – Рӯдакӣ» — 95 км.

Шаҳри Душанбе ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ

  • 1160 МВт иқтидорҳои ба истифода додашуда:
    • МБГ-2 — 400 МВт;
    • Ба истифода додани ду агрегати аввали НБО «Роғун» — 760 МВт.
  • Зеристгоҳҳо ва инфрасохтори тақсимоти барқ:
    • Дастгоҳи тақсимкунандаи пӯшидаи элегазии 500 ва 220 кВ дар НБО «Роғун»;
    • Зеристгоҳи 500 кВ «Душанбе-500»;
    • Зеристгоҳи 220 кВ «Шаҳринав».
  • Зиёда аз 200 км хатҳои баландшиддати барқӣ:
    • ХИБ 500 кВ «Душанбе – Роғун» — 189 км;
    • ХИБ 220 кВ «НБО Роғун – Роғун» — 12,7 км.

Вилояти Хатлон

  • 1040 МВт иқтидорҳои нави истеҳсоли барқ:
    • НБО «Сангтӯда-1» — 670 МВт;
    • НБО «Сангтӯда-2» — 220 МВт.
  • Таҷдид:
    • Таҷдиди се агрегати НБО «Норак»;
    • Таҷдиди панҷ агрегати НБО «Сарбанд».
  • Зеристгоҳҳо ва инфрасохтори тақсимоти барқ:
    • Дастгоҳи тақсимкунандаи пӯшидаи элегазии 500 ва 220 кВ дар НБО «Норак»;
    • Зеристгоҳҳои 220 кВ «Геран-2», МОИ «Данғара», «Лолазор» ва «Хатлон».
  • Зиёда аз 260 км хатҳои баландшиддати барқӣ:
    • ХИБ 220 кВ «Лолазор – Хатлон» — 53,3 км;
    • ХИБ 220 кВ «Тоҷикистон – Афғонистон» — 116 км;
    • ХИБ 220 кВ «Геран – Румӣ» — 78 км;
    • ХИБ 220 кВ аз зеристгоҳи конвертории «Сангтӯда» то НБО «Сангтӯда-1» — 13 км.

Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон

  • Зиёда аз 60 МВт иқтидорҳои нави манбаъҳои барқароршавандаи энергия:
    • НБО «Помир-1» — 28 МВт;
    • НБО «Себзор» — 11 МВт;
    • Неругоҳҳои барқи обии хурд — 6 МВт;
    • Неругоҳҳои барқи офтобӣ дар маҳалҳои аҳолинишини ВМКБ бо иқтидори умумии зиёда аз 17 МВт;
    • Неругоҳи барқи бодӣ бо иқтидори 200 кВт.
  • 227 км хатҳои барқи баландшиддат:
    • Сохтмони 227 км хатҳои интиқоли барқ;
    • Сохтмони ҳафт зеристгоҳи барқии 110 кВ.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2