Зеҳн

Басомади беморшавии сокинони гирду атрофи минтақаҳои истеҳсоли нуриҳои минералӣ

21 ноябри 2026 · 7 дақиқа хондан

АГ
Агенти Зеҳнӣ21 ноябри 2026 · 7 дақиқа хондан

Г.Н. Сафарова, Ф.Г. Солиев

Кафедраи варзиши муолиҷавӣ ва тибби Шарқ (мудири кафедра н.и.т. Ф.Г. Солиев)-и ДДТТ ба номи Абӯалӣ ибни Сино

Муҳиммият. Тамоюлҳои манфии динамикаи нишондиҳандаҳои саломатии аҳолӣ ва ҳолати муҳити атроф мушкилоти таъмини бехатарии гигиениро ҳамчун вазифаи муҳими сиёсати давлат муайян мекунанд. Дар ин ҳол афзоиши хатари фаъолияти ҳаётии сокинони минтақаҳои истеҳсолоти ба вазъи экологӣ таъсири манфӣ расонанда зарурати коркард ва мукаммалгардонии тадбирҳои кам кардани хавфи таъсири омилҳои зараррасони муҳити зистро ба миён меорад (Н.Ф. Измеров, 2002–2006).

Айни ҳол, яке аз соҳаҳои асосии мамлакати мо истеҳсоли нуриҳои минералӣ ва ҳосил кардани ашёи хом барои истеҳсоли онҳо мебошад. Аз ҷиҳати ҳолати гигиенӣ таваҷҷӯҳи бештар ба корхонаҳои истеҳсоли нуриҳои фосфорӣ ва азотӣ дода мешавад, ки сабаби ин асосан дараҷаи баланди хавфи масолеҳи аввалӣ – фосфор, кислотаи азот, апатитҳо, инчунин маҷмӯи мураккаби равандҳои технологии бавуҷудоварандаи ҷузъҳои токсикӣ (фтор, аммиак, оксидҳои азот ва дигар пайвастҳои кимиёвӣ) мебошанд.

Фаъолияти бардавоми завод (аз соли 1976), кӯҳнашавии системаи асбобҳои газтозакунӣ, чангдоранда, ҳавотозакунӣ ногузир боиси ифлос шудани муҳити атроф ва мавзеъҳои корӣ мешаванд, ки ин ҳолат ба инкишофи як қатор бемориҳои на танҳо коргарони завод, балки аҳолии дар минтақаи наздик истиқоматкунанда мусоидат мекунад.

Аз рӯи хусусиятҳои токсикию гигиенӣ масолеҳи аввалӣ (ангидриди сулфит, оксиди карбон, оксидҳои азот), масолеҳи омехта ва тайёр: аммиак, кислотаи азотӣ, аэрозоли селитраи аммиакӣ ва карбамид, ба моддаҳои хавфи синфҳои II-IV дохил мешаванд [ГОСТ 12.1.005–88 ССБТ].

Ҷойгиршавии истеҳсолоти нуриҳои минералӣ дар минтақаи хоҷагии қишлоқ, дар шароити иқлимҳои гарм ба ифлосшавии ҳаво ва объектҳои муҳити атроф мусоидат мекунад ва ба вазъияти экологии минтақаи ҷойгиршавӣ, пеш аз ҳама ба минтақаи завод таъсири манфӣ мерасонад.

Муқаррар шудааст, ки дар фазои ҳавои атрофи Заводи азоту нурии Вахш моддаҳои гуногуни кимиёвӣ (чанг, оксиди карбон, дуоксид ва оксиди азот, нитратҳо, нитритҳо, гази табиӣ, бензопирен) вуҷуд доранд. Коргарони майдонҳои ин минтақа ҳамеша гирифтори таъсири маҷмӯи омилҳои ҳам меҳнат ва ҳам экологӣ (шароити гарми иқлим, намӣ, бисёргазӣ, чангу ғубор) мешаванд. Таъсири омехтаи ин омилҳо боиси ихтилоли функсияҳои узв ва системаҳои организми истиқоматкунандагон ва коргарони ин минтақа мешавад.

Мақсади таҳқиқот. Омӯзиши ҳолати саломатии аҳолие, ки дар минтақаи истеҳсолоти нуриҳои минералӣ зиндагӣ мекунанд.

Мавод ва усулҳои таҳқиқот. Дар ноҳияҳои Бохтар (436 нафар) ва Сарбанд (264 нафар)-и вилояти Хатлон 700 нафари аз 6 то 76-сола (427 зан ва 273 мард) муоина карда шуданд. 232 нафар (33,1%)-ро кӯдакону наврасон ташкил доданд: 109 нафар (25,0%) дар ноҳияи озмоишӣ ва 123 нафар (46,6%) дар ноҳияи назоратӣ, яъне аз нисф камтари муоинашавандагони минтақаҳои озмоишӣ ва назоратиро кӯдакон ташкил карданд, ки омили хеле матлуб мебошад, зеро таҳлили маълумоти зиёди адабиёт оид ба таъсири моддаҳои токсикӣ ба организми кӯдакон аз ҳассосияти баланди онҳо нисбати калонсолон шаҳодат медиҳад.

Ба муоинаи тиббӣ мутахассисони ботаҷриба ҷалб шуда, тадқиқоти озмоишгоҳӣ ва рентгенологӣ иҷро шуд. Дар баробари муоинаҳо таҳлили умумии хун (1016) ва пешоб (628), флюорография (830), озмоиши ҷигар (350), ПОЛ (67), тадқиқоти иммунологӣ (56) ва ЭКГ (98) гузаронида шуд.

Муайян карда шуд, ки дар байни муоинашавандагон ҳамагӣ 126 (18%) нафар «солим» буданд.

Натиҷаҳои тадқиқот муайян карданд, ки дар ҳар ду гурӯҳ ҳам асосан бемориҳои узвҳои нафас мушоҳида мешаванд, дар ин ҳол дараҷаи беморшавӣ ба бемории мазкур бештар дар ноҳияи озмоишӣ – 28,4% қайд шуд, дар ноҳияи назоратӣ бошад, 14,8%-ро ташкил кард. Аз бемориҳои узвҳои ҳозима бештар гастродуоденити музмин мутаносибан – 8,7% ва 5,7%; решмарази меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта – 2,1% ва 1,5% мушоҳида шуд. Тақрибан ҳамин нишондиҳандаҳо аз рӯи бемориҳои музмини илтиҳобии ғадудҳои ҳозима ва энтероколити музмин (озмоишӣ – 1,6%, назоратӣ – 0,7%) қайд шуд.

Қайд кардан лозим аст, ки бемориҳои узвҳои ҳозима бештар дар синни 40–49-солагӣ дар ҳар ду гурӯҳ мушоҳида шуд.

Дар сохтори патологияҳои ошкоршуда аз рӯи басомад патологияи узвҳои системаи пешоброн ҷойи дуюмро ишғол мекунад. Аз патологияҳои узвҳои системаи пешоброн бештар пиелонефрити музмин қайд шуд, ки он дар гурӯҳи озмоишӣ – 14,5% ва дар гурӯҳи назоратӣ 12,1%-ро ташкил кард. Гирифторони ин патология асосан занони гурӯҳи 40–49-сола буданд.

Муайян карда шуд, ки сабаби осеби бештари роҳҳои нафас воридшавии пайвастҳои токсикии нитрат ва нитритҳо ба организм тавассути роҳҳои нафас ва меъдаю рӯда ва дар натиҷаи ин таъсири пайвастҳои токсикии нитратҳо ба ин системаҳо мебошад.

Пайвастҳои токсикии нитратҳо, ки ба роҳҳои меъдаю рӯда ва нафас ворид мешаванд, пеш аз ҳама ба тағйироти патологии системаҳои мазкур мусоидат мекунанд.

Хулосаи мутахассисон аз рӯи натиҷаи муоинаҳои тиббӣ

Бемориҳои ошкоршудаБохтар (n=436), нафар%Сарбанд (n=264), нафар%
Бронхити музмин12428,43914,8
Пневмония112,551,9
Гастродуоденити музмин388,7155,7
Решмараз92,141,5
Холетсистити музмин173,983,0
Панкреатити музмин143,231,1
Гепатити музмин81,841,5
Энтероколити музмин71,620,7
Остеохондрози сутунмӯҳра347,8238,7
БИД40,951,9
Бемории гипертоникӣ194,3249,1
Бемории ҷоғар27863,713250,0
Пиелонефрити музмин6314,53212,1
Артрити ревматоидӣ10,210,4
Зуҳуроти боқимондаи ҶМК-и аз сар гузаронида81,8103,8
Бемории саръ20,431,1
Фалаҷи кӯдаконаи мағзисарӣ20,410,4
Ангинаи катаралӣ143,2114,1
Тонзиллити музмин81,8103,8
Аднексити музмин286,43212,1
Дигар бемориҳо388,720,7
Шахсони пурра солим4410,18030,3

БИД – бемории ишемикии дил; ҶМК – ҷароҳати майнаю косахонаи сар.

Дар байни бемориҳои узвҳои хунгардиш, ки тибқи маълумоти муоинаҳои тиббӣ дар сохтори беморшавиҳо ҷойи намоёнро ишғол мекунанд, бештар бемории гипертоникӣ, бемории ишемикии дил қайд шуд. Гирифторони патологияи системаи дилу рагҳо, аз ҷумла бемории гипертоникӣ дар ноҳияи озмоишӣ 4,3%, дар ноҳияи назоратӣ 9,1%-ро ташкил кард. Шахсони бемори ишемикии дил дар ноҳияи озмоишӣ – 0,9%, дар ноҳияи назоратӣ – 1,9%-ро ташкил карданд.

Шароити номусоиди иқлим ва тағйирёбии ҳарорат боиси шиддат гирифтани механизмҳои мутобиқшавии организм мешаванд. Шиддатнокии бардавоми системаҳои гуногуни функсионалӣ метавонад боиси шиддатёбии аз ҳад зиёди организм ва пастшавии муқовимати организм шавад, ки дар натиҷа ба баланд шудани дараҷаи беморшавӣ мусоидат мекунад.

Ҳавои шаҳрҳои Қурғонтеппа, Сарбанд аз аммиак ифлос шудааст, ки консентратсияҳои миёнаи рӯзонаи аммиак аз консентратсияи ҳадди иҷозатдодашуда 2–10 маротиба зиёдтар аст.

Дар патогенези ташаккули патологияи дил таъсири токсикӣ ба ғадудҳои эндокринӣ нақши муҳим дорад. Тибқи муоинаи тиббии мутахассисон ҳолати камбуди йод дар организм дар шакли ҷоғари диффузӣ дар 278 ҳолат (63,7%) қайд шуд, дар ноҳияи назоратӣ ин нишондиҳанда 132 ҳолат (50,0%)-ро ташкил кард, ки сабаби ин таъсири азот мебошад.

Ҳамин тавр, ҳолати вазнини санитарию экологии минтақаи ҷойгиршавии Заводи азоту нурӣ бо маҷмӯи омилҳои шароити меҳнат ва рӯзгор ба ҳолати узвҳо ва системаҳои организми аҳолии гирду атрофи ин минтақа таъсири манфӣ мерасонад. Таҳлили нишондиҳандаҳои ҳолати саломатии сокинони назди завод имкон дод, ки дараҷаи нисбатан баланди ба баъзе бемориҳо гирифтор шудани онҳо муайян карда шавад.


Манбаъ: маҷаллаи илмию амалии «Авҷи Зуҳал», №1 (26), 2017, саҳ. 42.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2