Зеҳн
Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.

Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа

ТаърихАдабиёт
Аз аввал хондан

Қуллиёт, ҷ. 6, с. 121). Падарам ба ҳамин мақсад як рӯзи бозори Риҷдузон, ки худ ба маҳаллаи боло рафтагор буд, маро ҳамроҳи худ то бозор гирифта бурд (С. Айнӣ, Куллиёт, ҷ. 6, с. 113).

Навъе ки дида мешавад, агар ба ҷои суффикси -гор суффикси -гӣ ва -ӣ-ро якҷоя бо префикси ме- гузорем, маънои калима тағйир намеёбад: омадгор - меомадагӣ - омаданӣ: Ба ҷояш қунсули дигар муқаррар шуда буд, ки омаданӣ буд. Рафтагор - мерафдагӣ - рафтанӣ: Ман ҳам дар ин ҷо қасди мондан аз се рӯз бештар надоштам, вале корвони ба эрон мерафдагӣ пайдо намешуд.

Суффикси -гор дар асарҳои назмӣ ва насрии пешазреволютсионӣ дар вазифаи суффикси -гӣ ва -ӣ (омадгор, рафтагор) хеле кам дида мешавад. Ин суффикс вобаста ба услуби фардии нависанда баъзан ба кор рафтааст. Дар забони адабии имрӯзаи тоҷик ба ҷои он бештар суффикси -гӣ ва -ӣ истеъмол мегардад. Ҳаминро ҳам қайд кардан лозим аст, ки бо суффикси -гор дар "Туҳафи аҳли Бухоро" ва дар асарҳои С. Айнӣ калимаҳо сохта шудааст, ки ба ҷои шаклҳои сифати феълӣ истифода шудаанд:

а) ба ҷои сифати феълии замони ҳозира: фурӯшгор - фурӯшанда

б) ба ҷои сифати феълии замони оянда: рафтагор, омадгор, рафтанӣ, омаданӣ.

Дар баъзе мисолҳо дар маънои ин калимаҳо маънои сифати феълии замони ҳозира ва замони оянда инъикос мегардад ва баъзан ин маъноҳо ба тарзи махлут эҳсос мешаванд. Масалан, фурӯшгор, яъне фурӯхтанӣ, фурӯшанда; рафтагор, яъне раванда, рафтанӣ.

Бояд қайд кард, ки ин калимаҳо бо суффикси -гор дар баъзе ҳолатҳо маънои муайян ва устувори сифати феълӣ доранд. Чунончӣ, дар таркиби харидгор ва фурӯшгор калимаи фурӯшгор бешубҳа маънои фурӯшанда-ро дорад, ё ин ки дар мисоли "Ба ҷояш қунсули дигар муқаррар шуда буд, ки омадгор буд" (с. 194), калимаи омадгор маънои омаданӣ-ро медиҳад.

Ҳамин тавр, суффикси -гор ба калимаҳо тобишҳои лексикӣ ва семантикӣ дода, вазифаҳои услубии онҳоро муайян менамояд. Ба забони "Туҳафи аҳли Бухоро" ва умуман дар забони адабии ибтидои асри ХХ васеъ шудани вазифаи грамматикии суффикси -ӣ ва -гор як факти нисбатан нави грамматикӣ мебошад, чунки то ин давр дар асарҳои насрӣ истифода шудани ин шакл умумият наёфта буд ва аз ин ҷиҳат ҳанӯз ба нормаи умумӣ надаромада буд. Дар забони адабии ибтидои асри ХХ васеъ шудани функцияи грамматикии ин суффикс,

пешина
аз 159
навбатӣ